Βάλτερ Μπένγιαμιν (Walter Benjamin): Ἐκτά­σεις πρὸς ἐνοι­κί­α­ση

 

planodion on 19 Φεβρουάριος 2026   Βάλτερ Μπένγιαμιν (Walter Benjamin) Ἐκτά­σεις πρὸς ἐνοι­κί­α­ση (Diese Flächen sind zu vermieten) ΝΟΗΤΟΙ ὅσοι θρη­νοῦν τὴν πα­ρα­κμὴ τῆς κρι­τι­κῆς. Για­τὶ ἡ ὥρα της ἔχει πε­ρά­σει πρὸ πολ­λοῦ. Ἡ κρι­τι­κή εἶ­ναι θέ­μα σω­στῆς ἀπό­στα­σης. Ζεῖ σ' ἕναν κό­σμο ὅπου ση­μα­σία ἔχουν οἱ προ­ο­πτι­κὲς καὶ τὰ προ­γράμ­μα­τα, κι ὅπου μπο­ροῦ­σε κα­νεὶς ἀκό­μα νὰ ἔχει μιὰν ἄπο­ψη. Στὸ με­τα­ξὺ τὰ πράγ­μα­τα ἔχουν ἀγ­γί­ξει πο­λὺ καυ­τὰ τὴν κοι­νω­νία ποὺ τὰ κου­βα­λᾶ στὸ κορ­μί της. Ἡ «ἀμε­ρο­λη­ψία», ἢ «ἐλεύ­θε­ρη μα­τιά» ἔγι­ναν ψέ­μα, ἂν ὄχι ἡ ἀφε­λέ­στε­ρη ἔκ­φρα­ση τέ­λειας ἀναρ­μο­διό­τη­τας. Σή­με­ρα ἡ οὐ­σιω­δέ­στε­ρη, ἡ ἐμ­πο­ρι­κὴ μα­τιὰ στὴν καρ­διὰ τῶν πραγ­μά­των λέ­γε­ται δια­φή­μι­ση. Κα­ταρ­γεῖ τὸν ἐλεύ­θε­ρο χῶ­ρο τῆς πα­ρα­τή­ρη­σης καὶ πλη­σιά­ζει τὰ πράγ­μα­τα στὸ μέ­τω­πό μας τό­σο ἐπι­κίν­δυ­να, σὰν νὰ ξε­πε­τιέ­ται ἀπ' τὴν ὀθό­νη τοῦ κι­νη­μα­το­γρά­φου ἕνα αὐ­το­κί­νη­το ποὺ δια­στέλ­λε­ται ὑπερ­βο­λι­κὰ κα­θὼς ἔρ­χε­ται τρέ­μον­τας κα­τε­πά­νω μας. Κι ὅπως ὁ κι­νη­μα­το­γρά­φος δὲν πα­ρου­σιά­ζει τὰ ἔπι­πλα καὶ τὶς προ­σό­ψεις γιὰ κρι­τι­κὴ πα­ρα­τή­ρη­ση σὲ ὁλο­κλη­ρω­μέ­νες μορ­φές, πα­ρὰ μᾶς ἐν­τυ­πω­σιά­ζει μὲ τὸ ἐπί­μο­νο, πη­δη­χτό τους πλη­σί­α­σμα, ἔτσι ἡ γνή­σια δια­φή­μι­ση κουρ­ντί­ζει τὰ πράγ­μα­τα κα­τα­πά­νω μας μὲ ρυθ­μὸ ἀν­τί­στοι­χο τοῦ κα­λοῦ κι­νη­μα­το­γρά­φου. Κι ἔτσι ἀπο­χαι­ρε­τή­σα­με τε­λι­κὰ τὴν «ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα», καὶ μπρὸς στὶς τε­ρά­στιες εἰ­κό­νες ποὺ πα­ρου­σιά­ζουν στὶς προ­σό­ψεις τῶν σπι­τιῶν τὸ «Χλω­ρο­δὸντ» καὶ τὸ «Σλάϊ­πνιρ» ἕτοι­μα νὰ τὰ πιά­σου­νε χέ­ρια γι­γάν­των, ὁ θε­ρα­πευ­μέ­νος συ­ναι­σθη­μα­τι­σμὸς ἀπε­λευ­θε­ρώ­νε­ται ἀμε­ρι­κα­νι­κά, ὅπως κά­ποιοι ἄν­θρω­ποι ποὺ τί­πο­τε πιὰ δὲν τοὺς συγ­κι­νεῖ καὶ δὲν τοὺς ἀγ­γί­ζει ξα­να­μα­θαί­νουν νὰ κλαῖ­νε στὸ σι­νε­μά. Ὅμως γιὰ τὸν ἄν­θρω­πο στὸ δρό­μο, αὐ­τὸ ποὺ τοῦ φέρ­νει τὰ πράγ­μα­τα κον­τὰ μ' αὐ­τὸν τὸν τρό­πο καὶ ἀπο­κα­θι­στᾶ τὴν ἀπο­φα­σι­στι­κὴ ἐπα­φὴ μα­ζί τους, εἶ­ναι τὸ χρῆ­μα. Κι ὁ πλη­ρω­μέ­νος κρι­τι­κός, ποὺ δια­πραγ­μα­τεύ­ε­ται πο­νη­ρὰ τοὺς πί­να­κες στὴν γκα­λε­ρὶ τοῦ ἐμ­πό­ρου, ξέ­ρει γι' αὐ­τοὺς ἂν ὄχι κά­τι κα­λύ­τε­ρο, πάν­τως κά­τι ση­μαν­τι­κό­τε­ρο ἀπὸ τὸν φι­λό­τε­χνο ποὺ τοὺς βλέ­πει στὴ βι­τρί­να. Γι' αὐ­τὸν ἡ θέρ­μη τοῦ θέ­μα­τος ἀπε­λευ­θε­ρώ­νε­ται καὶ ξυ­πνᾶ τὸ συ­ναι­σθη­μα­τι­σμό του. Τε­λι­κά, τί εἶ­ναι αὐ­τὸ ποὺ δί­νει τό­ση ὑπε­ρο­χὴ στὴ δια­φή­μι­ση πά­νω στὴν κρι­τι­κή; Ὄχι αὐ­τὸ ποὺ λέ­ει ἡ κόκ­κι­νη ἠλε­κτρι­κὴ κι­νού­με­νη ἐπι­γρα­φή – ἀλ­λὰ τὰ φλε­γό­με­να στά­σι­μα νε­ρὰ ποὺ τὴν κα­θρε­φτί­ζουν στὴν ἄσφαλ­το. Πη­γή: ἀπὸ τὴν ἔκ­δο­ση Walter Benjamin, Μο­νό­δρο­μος. Εἰ­σα­γω­γή-με­τά­φρα­ση: Νέλ­λη Ἀν­δρι­κο­πού­λου, Ἐπί­με­τρο: Th. W. Adorno, Δ. Κα­ρύ­δας – Σ. Σταυ­ρί­δης, Ἐπι­μέ­λεια: Γιῶρ­γος Σαγ­κριώ­της, Ἐκ­δό­σεις Ἄγρα, 2016 [πρώ­τη ἔκ­δο­ση: Βε­ρολῖ­νο 1928]. Γιὰ τὸ ἔρ­γο Μο­νό­δρο­μος (Einbahnstrasse): https://de.wikipedia.org/wiki/Einbahnstra%C3%9Fe_(Buch)   Ὁ Μο­νό­δρο­μος εἶ­ναι ἕνα φι­λο­σο­φι­κὸ-λο­γο­τε­χνι­κὸ ἔρ­γο τοῦ Βάλ­τερ Μπέν­για­μιν, ποὺ δη­μο­σιεύ­τη­κε γιὰ πρώ­τη φο­ρὰ τὸ 1928 ἀπὸ τὸν Rowohlt Verlag. Ἡ συλ­λο­γὴ μι­κρῶν κει­μέ­νων, ποὺ πε­ρι­λαμ­βά­νει μό­νο 80 πε­ρί­που ἔν­τυ­πες σε­λί­δες, εἶ­ναι γνω­στὴ κυ­ρί­ως γιὰ τὶς πολ­λὲς ἀφο­ρι­στι­κές της δια­τυ­πώ­σεις. Εἶ­ναι τὸ μο­να­δι­κὸ λο­γο­τε­χνι­κὸ ἔρ­γο τοῦ Μπέν­για­μιν ποὺ ἐκ­δό­θη­κε ὅσο ζοῦ­σε. Ἡ πρώ­τη ἔκ­δο­ση τοῦ Μο­νό­δρο­μου κυ­κλο­φό­ρη­σε τὸ 1928 ὄχι ὡς βι­βλίο, ἀλ­λὰ ὡς μπρο­σού­ρα μὲ ἐξώ­φυλ­λο ποὺ σχε­δί­α­σε ὁ Ρῶ­σος φω­το­γρά­φος Sasha Stone. Ὁ Μο­νό­δρο­μος εἶ­ναι ἰδιαί­τε­ρα ἀξιο­ση­μεί­ω­το βι­βλίο γιὰ τὴν ἀσυ­νή­θι­στη μορ­φή του: πε­ριέ­χει πά­νω ἀπὸ 100 σύν­το­μες, με­ρι­κὲς φο­ρὲς ἀπο­σπα­σμα­τι­κὲς λο­γο­τε­χνι­κὲς μι­νια­τοῦ­ρες ποὺ δια­δέ­χον­ται ἡ μία τὴν ἄλ­λη μὲ ἕναν φαι­νο­με­νι­κὰ ἀσύν­δε­το τρό­πο. Αὐ­τὲς πε­ρι­λαμ­βά­νουν ἀρ­χεῖα ὀνεί­ρων καὶ ἀνα­μνή­σεις, ρη­τὰ καὶ aperçus (μα­τιές), δια­τρι­βές, τα­ξι­διω­τι­κά, πορ­τρέ­τα, νε­κρὲς φύ­σεις καὶ σκί­τσα. Ὁρι­σμέ­να κεί­με­να μοιά­ζουν ἐπί­σης μὲ κα­τα­χω­ρή­σεις ἡμε­ρο­λο­γί­ου. Οἱ ἐπί μέ­ρους συ­νει­σφο­ρὲς δύ­σκο­λα μπο­ροῦν νὰ συ­νο­ψι­στοῦν σὲ ἕνα μό­νο λο­γο­τε­χνι­κὸ εἶ­δος, ἀλ­λὰ λό­γῳ τῶν πολ­λῶν συ­νο­πτι­κῶν δια­τυ­πώ­σε­ών τους («Τὰ δῶ­ρα πρέ­πει νὰ ἐπη­ρε­ά­ζουν τὸν πα­ρα­λή­πτη τό­σο βα­θιὰ ὥστε νὰ φο­βᾶ­ται»), τὸ εἶ­δος τους ἔχει συ­χνὰ τα­ξι­νο­μη­θεῖ ὡς ἀφο­ρι­σμός («Τὰ ἀπο­σπά­σμα­τα στὸ ἔρ­γο μου εἶ­ναι σὰν λη­στὲς στὸ δρό­μο, ποὺ ξε­σποῦν ὁπλι­σμέ­νοι γιὰ ν’ ἀφαι­ρέ­σουν κά­θε κα­θη­συ­χα­στι­κὴ βε­βαιό­τη­τα»). Ὁ ἴδιος ὁ Μπέν­για­μιν ἐπι­νόη­σε ἀρ­γό­τε­ρα τὸν ὅρο «Denkbilder» («εἰ­κό­νες σκέ­ψης») γιὰ τὴ μορ­φὴ τῆς λο­γο­τε­χνι­κῆς-φι­λο­σο­φι­κῆς μι­νια­τού­ρας του. Σὲ ἕνα ἄρ­θρο στὸ Kindler's Li­te­ra­tu­re Le­xicon, ἡ λο­γο­τε­χνι­κὴ μέ­θο­δος τοῦ Μπέν­για­μιν ἑρ­μη­νεύ­τη­κε πε­ραι­τέ­ρω ὡς ἀλ­λη­γο­ρι­κή. Βάλ­τερ­ Μπέν­για­μιν (Walter Bendix Schoenflies Benjamin) (15 Ἰου­λί­ου 1892, Βε­ρο­λῖ­νο – 26 Σε­πτεμ­βρί­ου 1940, Πορ­τμ­ποῦ, Ἱσπα­νία). Γερ­μα­νὸς φι­λό­σο­φος, κρι­τι­κὸς πο­λι­τι­σμοῦ καὶ με­τα­φρα­στής. Ὡς ἀνε­ξάρ­τη­τος στο­χα­στής, θε­ω­ρεῖ­ται ὅτι ἀνή­κει στὴν εὐ­ρύ­τε­ρη σφαῖ­ρα ἐπιρ­ρο­ῆς τῆς Σχο­λῆς τῆς Φραν­κφούρ­της λό­γῳ τῆς στε­νῆς φι­λί­ας του μὲ τὸν The­o­dor W. A­dor­no. Ἡ φι­λία καὶ ἡ συ­νερ­γα­σία του μὲ τὸν Μπέρ­τολτ Μπρὲχτ εἶ­χαν ἐπί­σης δια­μορ­φω­τι­κὴ ἐπί­δρα­ση στὴ σκέ­ψη καὶ τὴ γρα­φή του . Θε­ω­ρεῖ­ται ὁ ση­μαν­τι­κό­τε­ρος στο­χα­στὴς στὸν χῶ­ρο τῶν πο­λι­τι­στι­κῶν σπου­δῶν. Τὰ γρα­πτά του σχε­τι­κὰ μὲ μιὰ κοι­νω­νι­κὰ κα­τα­νο­η­τὴ αἰ­σθη­τι­κὴ γί­νον­ται δε­κτὰ σὲ μιὰ εὐ­ρεῖα ποι­κι­λία ἐπι­στη­μο­νι­κῶν κλά­δων. Ἡ ἐπιρ­ροή τους ἐκτεί­νε­ται πέ­ρα ἀπὸ τοὺς ἀκα­δη­μαϊ­κοὺς το­μεῖς στοὺς το­μεῖς τῆς λο­γο­τε­χνί­ας, τῆς τέ­χνης, τῶν μέ­σων (θε­ω­ρία) καὶ τῆς δη­μο­σιο­γρα­φί­ας. Με­τά­φρα­σε ἔρ­γα των Ὀνο­ρὲ ντὲ Μπαλ­ζάκ, Σὰρλ Μπων­τλαὶρ καὶ Μαρ­σὲλ Προύστ. Μὲ κα­τα­γω­γὴ ἀπὸ τὸ Βε­ρο­λῖ­νο, ἀφοῦ ὁλο­κλή­ρω­σε τὶς σπου­δές του καὶ ἀπέ­τυ­χε στὴν ὑφη­γε­σία του, πρᾶγ­μα ποὺ τὸν ἐμ­πό­δι­σε νὰ συ­νε­χί­σει τὴν ἐπι­θυ­μη­τὴ πα­νε­πι­στη­μια­κή του κα­ριέ­ρα, ἐπέ­στρε­ψε στὴ γε­νέ­τει­ρά του ὡς ἀνε­ξάρ­τη­τος συγ­γρα­φέ­ας, δια­κό­πτον­τας τὴν πα­ρα­τε­τα­μέ­νη πα­ρα­μο­νή του στὸ ἐξω­τε­ρι­κό. Τὸ 1933, ὡς ἐκ­κο­σμι­κευ­μέ­νος Ἑβραῖ­ος, διέ­φυ­γε ἀπὸ τὴ να­ζι­στι­κὴ Γερ­μα­νία καὶ αὐ­το­ε­ξο­ρί­στη­κε στὸ Πα­ρί­σι. Με­τὰ τὴν κα­τά­λη­ψη τῆς Γαλ­λί­ας ἀπὸ τὰ γερ­μα­νι­κὰ στρα­τεύ­μα­τα, αὐ­το­κτό­νη­σε κα­τὰ τὴ διάρ­κεια μιᾶς ἀπο­τυ­χη­μέ­νης ἀπό­δρα­σης στὴν ἱσπα­νι­κὴ συ­νο­ρια­κὴ πό­λη Πορ­τμ­ποῦ. [βλ. γερ­μα­νι­κὴ WiKi: https://de.wikipedia.org/wiki/Walter_Benjamin ] Με­τά­φρα­ση ἀπὸ τὰ γερ­μα­νι­κά: Νέλ­λη Ἀν­δρι­κο­πού­λου (1921-2014). Ἑλ­λη­νί­δα ζω­γρά­φος, με­τα­φρά­στρια καὶ συγ­γρα­φέ­ας. Γεν­νή­θη­κε στὴν Κων­σταν­τι­νού­πο­λη καὶ ἐγ­κα­τα­στά­θη­κε οἰ­κο­γε­νεια­κῶς στὴν Ἀθή­να τὸ 1936. Τὸ 1939 γρά­φτη­κε στὴν Ἀνω­τά­τη Σχο­λὴ Κα­λῶν Τε­χνῶν, ὅπου δι­δά­χθη­κε σχέ­διο ἀπὸ τὸν Δη­μή­τριο Μπι­σκί­νη καὶ ἀρ­γό­τε­ρα γλυ­πτι­κὴ μὲ κα­θη­γη­τὴ τὸν Μι­χά­λη Τό­μπρο. Τὰ Χρι­στού­γεν­να τοῦ 1945 τα­ξί­δε­ψε μα­ζὶ μὲ πολ­λοὺς ἄλ­λους Ἕλ­λη­νες καλ­λι­τέ­χνες καὶ ἐπι­στή­μο­νες στὴ Γαλ­λία μέ­σῳ τοῦ πλοί­ου Μα­τα­ρόα, στὸ πρό­γραμ­μα με­τά­βα­σης στὴ Γαλ­λία τῶν Ἑλ­λή­νων ὑπο­τρό­φων τοῦ γαλ­λι­κοῦ κρά­τους. Στὴ Γαλ­λία πα­ρα­κο­λού­θη­σε μα­θή­μα­τα γλυ­πτι­κῆς στὸ ἐρ­γα­στή­ριο τῆς Μαρ­γκα­ρέ­τα Λα­βριλ­λιὲ καὶ στὴν Ἀκα­δη­μία τῆς Γκρὰντ Σω­μιὲρ μὲ κα­θη­γη­τὴ τὸν Ὀσ­σὶπ Ζαν­τκίν. Τὸ 1947 ἐπέ­στρε­ψε στὴν Ἑλ­λά­δα καὶ ἔκτο­τε ἀσχο­λή­θη­κε κυ­ρί­ως μὲ τὴ ζω­γρα­φι­κὴ καὶ τὸ σχέ­διο. Ἀπὸ τὸν Μάρ­τιο τοῦ 1950 μέ­χρι τὸ κα­λο­καί­ρι τοῦ 1954 ἦταν παν­τρε­μέ­νη μὲ τὸν καλ­λι­τέ­χνη καὶ συγ­γρα­φέα Νῖ­κο Ἐγ­γο­νό­που­λο, μὲ τὸν ὁποῖο ἀπέ­κτη­σε ἕνα γιό. Ἀρ­γό­τε­ρα ἐρ­γά­στη­κε ὡς ξε­να­γὸς καὶ σὲ με­γά­λη ἡλι­κία ἀσχο­λή­θη­κε μὲ τὴ συγ­γρα­φὴ καὶ τὴ με­τά­φρα­ση. Τὸ συγ­γρα­φι­κὸ ἔρ­γο τῆς Ἀν­δρι­κο­πού­λου ἀπο­τε­λεῖ­ται ἀπὸ με­τα­φρά­σεις ἔρ­γων τῶν Βάλ­τερ Μπέν­για­μιν, Φρήν­τριχ Χαίλ­ντερ­λιν, Ἔν­τουαρντ Μόρ­γκαν Φόρ­στερ καὶ ἄλ­λων. Ἄλ­λα βι­βλία της εἶ­ναι τὰ αὐ­το­βιο­γρα­φι­κὰ Τὸ τα­ξί­δι τοῦ Μα­τα­ρόα (1945), Στὸν κα­θρέ­φτη τῆς μνή­μης καὶ Ἐπὶ τὰ ἴχνη τοῦ Νί­κου Ἐγ­γο­νό­που­λου. Ση­μαν­τι­κὴ ἐ­νη­με­ρω­ση γιὰ τὴν πο­ρεί­α τοῦ ἱ­στο­λο­γί­ου: Δεῖ­τε ἐ­δῶ: Γιάν­νης Πα­τί­λης: Πλα­νό­δι­ον – Ἱ­στο­ρί­ες Μπον­ζάι. Στρο­φή .