ΤΟ ΝΗΣΊ ΤΩΝ ΟΝΕΙΡΩΝ ΚΑΙ Η ΕΡΕΤΡΙΑ

 

Του Γιάννη Σχίζα

Ποντίκι 19.2.2026

 

 Αυτή η μικρή πόλη που είναι φορτωμένη  με ιστορικές εμπειρίες, που τα οράματά της είναι εγκατεστημένα παντού, που είναι γεμάτη από γιγαντιαίους ευκαλύπτους και  τα πλοία της πηγαινοέρχονται στην απέναντι στεριά της Αττικής , είναι  μια πόλη ενδιαφέρουσα.  Ο Σκαρίμπας, ευβοέας λογοτέχνης που υπηρέτησε στην Ερέτρια γύρω στο 1920 επί μια τριετία και όπου έγραψε τα πρώτα 9 διηγήματά του, θα είχε να πει  πολλά για την κατάσταση της πόλης που ξεκίνησε τη σταδιοδρομία της με το όνομα «Νέα Ψαρά» : Που είναι ίσως η καλύτερη της Εύβοιας, απ’ όπου αρχίζουν  οι δρόμοι προς το εσωτερικό του νησιού, προς τις ορεινές και απόμακρες περιοχές της Καρυστίας, προς τις κορυφές του Όλυμπου – έτσι λεγόταν το βουνό της – προς τον Θεολόγο και τη Στενή, προς τη Δίρφυ, προς βορρά με το βουνό Πηξαριά και το χωριό που το είπανε  Βλαχιά.

 

Αυτή η πόλη είχε σαν απόφυση  το Νησί των Ονείρων, ένα πεζονήσι που απείχε ελάχιστα από τη στεριά -  και που έσπευσε να  ενώσει   η Δημοτική Αρχή με μια γέφυρα. Το νησί μεγάλωσε  , πήρε έκταση  66 στρεμμάτων περίπου, με έργα κατά μήκος των ακτών του, εις βάρος της ρηχής θάλασσας.

 

Το νησί είχε πάρει την ονομασία του από τουριστικό εγχείρημα του ΕΟΤ, που  εγκαταλείφθηκε το 2008, αφήνοντας στη θέση του  έναν ερειπιώνα, από τους πολλούς που διατρέχουν  τη χώρα. Στην είσοδο σαν ομάδα υποδοχής εμφανίζονται καμιά 15αριά γάτες,  φουντωτές και ευτραφείς, πολύ φιλικές, που είχαν στρωθεί στο φαγητό – τοις ζωοφίλων ρήμασι αφημένο!

 

Στο  νησί βλέπουμε τα αλλεπάλληλα μπανγκαλόους, όλα στολισμένα με ευτράπελα γκράφιτι, που αποσβένουν ως ένα βαθμό την ασχήμια της εγκατάλειψης. Βλέπουμε έργα φανταστικά, με θέματα ονειρικά, που σκαρφαλώνουν σε όλους τους τοίχους – ενώ κάποια ξεστρατισμένη γάτα μας ακολουθεί πιστά…

ΙΣΤΟΡΙΑ

Η Ερέτρια είναι μια πόλη, που δεν την προσπερνάς. Είναι  εξερευνήσιμη, σε πρώτη αλλά και δεύτερη ματιά.

Μετά την Επανάσταση του 1821 και για την ακρίβεια μετά την εξαγορά της Εύβοιας από τους Οθωμανους – που ολοκληρώθηκε τον Μάρτη του 1833 - το ελληνικό κράτος όρισε ότι το Πεζονήσι θα υπαγόταν στην «κοινότητα Ψαριανών», όπως ήταν γνωστή η Ερέτρια κατά τον 19ο αιώνα : Λόγω της ίδρυσής της με πρόσφυγες από  την καταστροφή των Ψαρών από τους Οθωμανούς (1824). Το 1967 η Χούντα το παραχωρεί στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού, ορίζοντας μια περίοδο 70 χρόνων για χρήση και εκμετάλλευση , όμως μετά την πτώση της  το Συμβούλιο της Επικρατείας κρίνει  ότι η εκμετάλλευση του Πεζονησίου όφειλε να επιστρέψει στον Δήμο Ερέτριας. Γίνεται  δημόσιος διαγωνισμός, κερδίζεται  από την εταιρεία Rest Club ΑΕ, που προχώρησε σε γενναίες επενδύσεις στο νησάκι, οικοδομώντας δύο κεντρικές ξενοδοχειακές εγκαταστάσεις με συνολικά 52 δωμάτια και 46 μπανγκαλόουζ.

 

 ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΣ  ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ

Όμως η Ερέτρια  δεν έχει μόνο το νησί των ονείρων…. Στο  εσωτερικό της συναντάμε  μεγάλους ανοικτούς χώρους, έμπλεους στοιχείων αρχαιολογικών, πολύ ελκυστικών και σπουδαίων – μέσα από την άφεσή τους στις συνθήκες ενός  ανοιχτού χώρου. Με ένα Μουσείο που αξίζει να επισκεφθούν ακόμη και μη Αρχαιολάτρες,  με κάλυψη όλων των εποχών και των περιστάσεων, με αγάλματα, αμφορείς, με μικρά σκεύη από παντού – όχι μόνο από την Ερέτρια αλλά και από το Ληλάντιο Πεδίο, από την Αμάρυνθο, από τη περιοχή που είναι σήμερα τα Βασιλικά- κοντολογίς η πατρίδα του  Ρωχάμη….

 

 

 Οι αρχαιότητες της πόλης είναι ένα  μνημείο στοχασμού,  που προτείνεται στους ανθρώπους  που θέλουν να αναλογιστούν   την μεγάλη ιστορική της πείρα. Οι πρώτοι οικισμοί  ιδρύθηκαν στην Ύστερη Νεολιθική (3500-3000 π.Χ) και στην  Πρωτοελλαδική εποχή (3000-2000 π.Χ). Στην Μεσοελλαδική εποχή (2000-1600 π.Χ.), η κατοίκηση μεταφέρεται στην κορυφή του λόφου Καστρί, όπου αργότερα κατασκευάστηκε η ακρόπολη της κλασικής πόλης.

Από την Υστεροελλαδική ή Μυκηναϊκή περίοδο

( 1600-1100 π.Χ.), προέρχονται λιγοστά ευρήματα , γι’ αυτό και αρκετοί ερευνητές τοποθετούν την μυκηναϊκή Ερέτρια  στο Λευκαντί ή στην Αμάρυνθο.  Από τα νεκροταφεία του Λευκαντίου, μάλιστα, έχουν προέλθει πολύτιμα κτερίσματα, εισηγμένα από την Κύπρο, τη Φοινίκη και τη Συρία, που δηλώνουν την ενεργή συμμετοχή των ευβοϊκών πόλεων στον αποκαλούμενο πρώτο αποικισμό, που  έγινε κυρίως στα ανατολικά παράλια της Μεσογείου.

 

 

Η ίδρυση της Ερέτριας τοποθετείται στα τέλη του 9^ου αιώνα. Την εποχή σύνθεσης των ομηρικών επών, η Ερέτρια και η Χαλκίδα έχουν αναπτύξει έντονη εμπορική δραστηριότητα σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, ιδρύοντας αποικίες ή εμπορεία, στο πλαίσιο του δεύτερου αποικισμού.  Στην ανατολική Μεσόγειο οι Ευβοείς αποικίζουν τα μακεδονικά παράλια, τη χερσόνησο της Σιθωνίας στη Χαλκιδική  και τη χερσόνησο της Κριμαίας. Οι Ευβοείς διαδραμάτισαν ηγετικό ρόλο κατά το β΄ αποικισμό, με την ίδρυση  πόλεων στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία. Όπως βεβαιώνει ο ιστορικός Πολύβιος, ο λαός αξίωνε να γραφούν νόμοι, γιατί χωρίς γραπτή νομοθεσία οι ισχυροί δίκαζαν αυθαίρετα με βάση το συμφέρον τους. Τότε, τον 7^ο πΧ αιώνα, γράφτηκαν οι πρώτοι νόμοι στην Ευρώπη από Έλληνες νομοθέτες – υποστηρίζει ο Επαμεινώνδας Βρανόπουλος, ιστορικός της Εύβοιας.

Μερικές από τις γνωστότερες  αποικίες είναι η Παρθενόπη (σημερινή Νάπολη), το Ρήγιον (Ρέτζιο της Καλαβρίας),  η  Ιμέρα στην Κάτω Ιταλία,   ο Ακράγαντας (Αγκριτσέντo) και η Κατάνη (Κατάνια) στη Σικελία. Οι αρχαιότερες επιγραφές ελληνικού αλφάβητου προέρχονται από τις Πιθηκούσες (770 π.Χ., καμία σχέση με τους πιθήκους!),   αποικία στη νήσο Ίσχια - κοντά στη Νάπολη. Λέει ο  Βρανόπουλος : «Μετά το θάνατο του Αμφιδάμαντα (Βασιλιά της Χαλκίδας), περί τις αρχές του 8^ου πχ αιώνα, ή περί τα τέλη του 9^ου αιώνα, η κληρονομική βασιλεία έληξε στη Χαλκίδα και στις σημαντικότερες ευβοϊκές πόλεις».

 

Ως αποτέλεσμα της  ευημερίας   εμπόρων και  πλοιοκτητών, στο δεύτερο μισό του 8^ου αι. π.Χ. η πόλη μετασχηματίζεται σε πόλη- κράτος. Η ακμή της  διακόπτεται βίαια για ένα μικρό διάστημα, κατά το οποίο διεξάγεται σειρά πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ της Ερέτριας και της Χαλκίδας, που αναφέρεται  ως «Ληλάντιος πόλεμος». Το 550 π.Χ. περίπου χτίζονται για πρώτη φορά τείχη, μήκους 4,5 χιλιομέτρων, ενώ  αργότερα, ξαναχτίζεται  το εμβληματικότερο μνημείο για την αρχαία Ερέτρια, ο ναός του Δαφνηφόρου Απόλλωνα , από όπου προέρχονται και τα γνωστά εναέτια γλυπτά, με τεχνοτροπία που υποδηλώνει  την έντονη  επιρροή της Αθήνας.

Την ίδια εποχή η πόλη κόβει και τα πρώτα αργυρά νομίσματα. Είναι η εποχή της ερετριακής θαλασσοκρατορίας των “αειναυτών”, μίας πλούσιας τάξης πλοιοκτητών, σε αντιδιαστολή με τους «Ιπποβότες»  των πλούσιων γαιοκτημόνων της Χαλκίδας. Η θαλασσοκρατορία αυτή θα σταματήσει προσωρινά   το 490 π.Χ. με την εισβολή των Περσών, που έγινε   ως  αντίποινα για τη  βοήθεια των Ερετριέων   προς  τους Έλληνες της Ιωνίας. Οι  Ερετριείς έλαβαν μέρος στις ναυμαχίες του Αρτεμισίου και της Σαλαμίνας , στη Μάχη των Πλαταιών, ενώ  το όνομα της Ερέτριας βρίσκεται χαραγμένο στον στρεπτό κίονα με τα  ονόματα όσων  συμμετείχαν στην εκδίωξη των Περσών, που  σήμερα βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη.

Στη διάρκεια του 5ου αιώνα π.Χ. η Ερέτρια, μαζί με τις  υπόλοιπες ευβοϊκές πόλεις κράτη, αποτέλεσε μέλος της συμμαχίας της Δήλου, από την οποία αποσχίστηκε το 411 π.Χ.  Ο πληθυσμός της πόλης την εποχή αυτή, με βάση και τη χωρητικότητα του θεάτρου της,  ανέρχονταν  σε περίπου 30.000 κατοίκους, ελεύθερους  και  δούλους.

Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

 Μία σημαντική πολιτική και πνευματική προσωπικότητα της Ερέτριας, είναι ο φιλόσοφος και πολιτικός Μενέδημος, ο οποίος θήτευσε στις φιλοσοφικές σχολές του Στίλπωνος στα Μέγαρα και του Φαίδωνος στην Ήλιδα.  Στους διπλωματικούς χειρισμούς του φαίνεται ότι οφείλονται οι αρμονικές σχέσεις με τους Μακεδόνες , που επέφεραν  μία νέα περίοδο ακμής  για την  πόλη. Επί των ημερών του  Μενέδημου εκτελείται    μεγάλο  πολεοδομικό πρόγραμμα, στο πλαίσιο του οποίου ανεγείρονται θέατρο, γυμνάσιο και νέο στάδιο. Από την ίδια περίοδο προέρχονται και οι σημαντικές ιδιωτικές κατοικίες, μία από τις οποίες κοσμείται με εξωτερικής ποιότητας διακοσμημένα μωσαϊκά δάπεδα.

Με τη ρωμαϊκή κατάκτηση  (187 π.Χ.) η πόλη αρχίζει να παρακμάζει . Ορατά μνημεία της ρωμαϊκής περιόδου αποτελούν τα ερείπια ναού προς τιμήν  ρωμαίου αυτοκράτορα , ταφικά μνημεία στη βόρεια συνοικία της πόλης και  λουτρά του 2^ου-3^ου αι. μ.Χ. στη βόρεια συνοικία.

Η ΑΝΑΓΈΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΤΡΙΑΣ

«Πεθαίνουν οι πόλεις όπως οι άνθρωποι», λέει ο Λουκιανός σε κάποιους στίχους… Όμως οι πόλεις έχουν τη δυνατότητα να αναβιώνουν : Η σύγχρονη Ερέτρια χτίζεται  ακριβώς στο χώρο που καταλάμβανε η  αρχαία πόλη, κι αυτό  οφείλεται στη  χωροθέτησή της από τους αρχιτέκτονες Κλεάνθη και Σάουμπερτ – αυτοί  που πριν τον Αυστριακό Klenze είχαν σχεδιάσει πολύ πιο οικολογικά την Αθήνα!  Η Ερέτρια  προβάλλει   σαν  η καλύτερα διατηρημένη αρχαία πόλη της Εύβοιας,  και αυτό οφείλεται στο ότι από τον 6^ο αι. μ.Χ. ο χώρος σταδιακά εγκαταλείφθηκε και  ξανακατοικήθηκε  τον 19^ο .

 

Μία πρώτη ενότητα επισκέψιμων μνημείων του αρχαιολογικού πάρκου αποτελούν το δυτικό σκέλος του τείχους με τη  δυτική κύρια πύλη, η δυτική συνοικία με τις εντυπωσιακές οικίες του 4^ου πΧ αιώνα, το θέατρο και το γυμνάσιο.. Η περιήγηση στο αρχαιολογικό πάρκο ολοκληρώνεται με την επίσκεψη στην αποκαλούμενη “οικία με τα μωσαϊκά”, το Σεβαστείον (προς τιμή του Ρωμαίου αυτοκράτορα)και τα ρωμαϊκά λουτρά, τη βόρεια συνοικία ή συνοικία των παναθηναϊκών αμφορέων και την ανατολική συνοικία.

Στα ριζά του βουνού όπου είναι  η Ακρόπολις, προβάλει ένα οίκημα του 1908, που εξασφαλίζει την υδροδοσία της πόλης. Η διαδρομή προς την Ακρόπολη, η οποία εκτός από τα δείγματα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της κλασικής εποχής, αποτελεί τον καλύτερο χώρο θέασης του αρχαιολογικού πάρκου και της σύγχρονης πόλης. Σε μικρή απόσταση, στα βορειοδυτικά του μουσείου, βρίσκεται και ο μακεδονικού τύπου «Τάφος των Ερώτων».

Η ιστορία της Ερέτριας προφανώς δεν τελειώνει με αυτές τις αναφορές. Σαν χώρος πλέον, η Ερέτρια ακολουθεί τον Μεσαιωνικό Ελληνισμό, την Φραγκοκρατία και Τουρκοκρατία. Η περίπτωση του Λομβαρδού Ιππότη Λικάριου επί Φραγκοκρατίας είναι αξιοσημείωτη  -   ενός ιππότη που έγινε διάσημος με τις περιπέτειές του και την τελική επικράτησή του σε όλη σχεδόν την Εύβοια -  αλλά χάνεται και αυτή μέσα στον όγκο των ιστορικών γεγονότων…

 

ΠΟΙΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ;

Η Ερέτρια χρειάζεται ξεναγό. Επί πλέον όμως χρειάζεται και ένα τουρίστα νέου τύπου. Γιατί η τουριστική εμπειρία της πόλης δεν έχει τα χαρακτηριστικά μιας απλής ψυχαγωγίας – από την οποία σπεύδουν να συνέλθουν  όλοι μετά μια περίοδο ανάπαυσης !  Αντίθετα, είναι μια εμπειρία «ολικής αλέσεως», που περιλαμβάνει γνώση του παρόντος αλλά και του παρελθόντος, που έχει όλες τις  συνήθεις τουριστικές attraction αλλά εμπεριέχει και   ιστοριογνωσία -  κοντολογίς   δεν είναι μια αφασιακή ανάγνωση του χώρου, από αυτές που περιφέρουν τον τουρίστα σαν υπνοβάτη , κατά πως έλεγε ο Εντγκάρ Μορέν.  Φυσικά η πολιτική του κράτους είναι εισπρακτική  και συναλλαγματοκεντρική(!), αλλά δεν αποκλείει κάποιους πολίτες να επιλέξουν την άλλη πολιτική : Αυτήν που θέλει τον τουρίστα να είναι και σκεπτόμενος άνθρωπος !  

ΠΗΓΕΣ

Βικιπαίδεια

Επαμεινώνδα Α. Βρανόπουλου, «Ιστορία της Εύβοιας», εκδόσεις Πελασγός ,Αθήνα 1995     .