Ο Νίκος Ζήβας και το αλάτι

 

Του Γιάννη Σχίζα

 ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Νίκος Ζήβας που πρόσφατα χάσαμε,  είχε  μια καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία  που ζυμώθηκε  με την πολύχρονη δημιουργική  παρουσία του στην Ιταλία  και πήρε ιδιαίτερη μορφή με τα εγχώρια έργα του- ανάμεσα στα οποία είναι διακριτό το έργο που δείχνει το μαρτύριο του Σίσυφου. Ο πατέρας Ζήβας, συλλέκτης αντικειμένων , πραγματικός  επιστήμων-ερασιτέχνης (!),  τον είχε προικοδοτήσει με τα κατάλοιπα των νεοκλασικών της Αθήνας, με ακροκέραμα, γενικώς με πηλοτεχνήματα, με κατασκευές από μάρμαρο και σίδερο και άλλα σκόρπια αντικείμενα ,   που προέκυπταν  μετά από το κύμα των κατεδαφίσεων της εποχής της αντιπαροχής. .Η γκαλερί του  Νίκου Ζήβα στο Μαρούσι  είχε σαν πρώτη ύλη αυτά τα αντικείμενα και ήταν  ένα σωστό κόσμημα του χώρου, καθώς διέθετε  τα πιο πρωτότυπα έργα τέχνης, χωρίς να παραβλάπτει την αίσθηση και την έννοια της λιτότητας. Ο Νίκος Ζήβας συναρμολογούσε  μορφές και σώματα, έγραφε πυκνά  άρθρα για την εποχή μας – διαβλέποντας γεωπολιτικά  αδιέξοδα και σκιαγραφώντας διεξόδους. Κι ακόμη, δεν δίσταζε να φιλοξενεί τις πλέον τολμηρές εκδηλώσεις. Μία από αυτές αφορούσε το αλάτι, που έγινε στις αρχές του Σεπτεμβρίου του 2020.

ΤΟ ΑΛΑΤΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Καλλιτεχνική και ιστορική αδεία, το αλάτι είναι επιθυμητό και ιδιαίτερα ελκυστικό , αν ξεχάσουμε το γεγονός ότι στη σύγχρονη εποχή συμβαίνει να υπερκαταναλώνεται και να συμβάλλει στην υπέρταση... Αυτό θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν το γενικό συμπέρασμα μιας εκδήλωσης που έγινε   από την γκαλερί Νίκου Ζήβα, με τη συμμετοχή της Αννίτας Πατσουράκη, του Ηλία Μαμαλάκη και του Νίκου Κορδόση, με την υποστήριξη του Δήμου Χαλανδρίου, σε κοντινό χώρο του Ιδρύματος Χατζηκώστα.

 Στην πορεία της εκδήλωσης ήρθε στην επιφάνεια ο πλούτος των κοινών εκφράσεων που έχουν συνδεθεί με το αλάτι :  Φράσεις όπως «τον έκαναν τ’ αλατιού» -κοινώς, τον έδειραν αλύπητα- ή «έφαγαν μαζί ψωμί κι αλάτι» -δείγμα μιας οικειότητας μεταξύ φίλων- και άλλες πολλές. Η Ιστορικός τέχνης Αννίτα Πατσουράκη λέει για την περίπτωση : «Οι μικροί κόκκοι του αλατιού, αλμυροί και σπάνια ευπρόσδεκτοι, απόλυτα συνδεδεμένοι με την ένταση και τη μνήμη της γεύσης, υποδεικνύουν την μεγαλοσύνη του φυσικού κόσμου, τη γενναιοδωρία της θάλασσας, την καταλυτική σημασία του ήλιου. Το  αλάτι γίνεται έναυσμα ενσυναίσθησης, αυτοπροσδιορισμού και κατεύθυνσης πορείας για την ανθρώπινη ύπαρξη.»

Υπάρχουν ιστορικά καταγεγραμμένες 14.000 περιπτώσεις χρήσης αλατιού, σύμφωνα με «απογραφή» του Νίκου Κορδόση, ιδρυτή του πρώτου Μουσείου Αλατιού στο Μεσολόγγι, εκ των οποίων αρκετές αποβλέπουν στη συντήρηση τροφίμων. Με το πάστωμα κυρίως, που είναι μια μορφή μείξης του αλατιού με το τρόφιμο, οι τροφές υπερβαίνουν τον χρόνο στον οποίο είναι διαθέσιμες για κατανάλωση και γίνονται προσιτές στο ευρύτερο κοινό. Αλήθεια, θα μπορούσαν ποτέ να λάβουν χώρα οι μεγάλες ναυτικές εξερευνήσεις του 15ου έως και του 19ου αιώνα,  χωρίς τη βοήθεια αυτού του πολύτιμου υλικού;

Η λέξη "άλας" (αλάτι) προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη "αλς"(θάλασσα) και  στα λατινικά υφίσταται την παραφθορά και λέγεται "sal". Το αλάτι ήταν πολύτιμο, μάλιστα οι Ρωμαίοι  στρατιώτες  πληρώνονταν πολλές φορές με μαγειρικό αλάτι. Αυτός ο μισθός σε είδος λεγόταν"salarius" , λέξη από την οποία προέκυψε και η αγγλική λέξη "salary" για το μισθό.

ΕΠΊ ΤΟΥ ΟΡΟΥΣ ΟΜΙΛΙΑ

Στην επί του όρους ομιλία ο Χριστός χαρακτήρισε τους μαθητές του ως το άλας της γης, για να δείξει ακριβώς τη σημασία τους για τη επέκταση της νέας θρησκείας. Και πριν αλλά και μετά από τον Χριστό, η διάδοση αυτού του υλικού ήταν τέτοια ώστε να αποκτά μέχρι και χρηματικές λειτουργίες.

Πριν εφευρεθεί η βιομηχανία ψύχους και αποκτήσουμε ψυγεία, υπήρχε η μεταφορά του αλατιού στα ορεινά και η ανταλλαγή του με προϊόντα . Θύμα αυτής της συνήθειας ήταν και η οικογένειά μου(!), που κατανάλωνε μια φέτα λυσσώδη(!) εξαιτίας της προηγούμενης αλάτωσής της από τους συγγενείς ή φίλους του χωριού!ια εμβληματική Αμερικανική ταινία του 1954 που διαπραγματεύεται την απεργία Μεξικανών εργατών ορυχείων ιΤο 1954 παίχτηκε στην Αμερική η  ταινία «Το άλας της γης»,  γυρισμένη  από καλλιτέχνες «μαυρισμένους» από τη γνωστή λίστα  του γερουσιαστή Μακάρθυ, που   καταγράφει μια απεργία Μεξικανών εργατών και  οδηγεί τις γυναίκες της κοινότητας σε ένα ηγετικό ρόλο στα της ζωής. Σε πιο πρόσφατους χρόνους ο Βιμ Βέντερς σκηνοθετεί μια ταινία όπου σαν πρώτη ύλη χρησιμοποιεί το έργο του κορυφαίου  φωτογράφου Σεμπαστιάο Σαλγκάδο. : Ο οποίος για περίπου 50 χρόνια ταξίδευε σε  κάθε ήπειρο  καταγράφοντας τις αλλαγές της ανθρωπότητας  και αποθανατίζοντας  παρθένα σημεία του πλανήτη και μεγαλοπρεπή μοναδικά τοπία. .Η ταινία του Βέντερς  για το αλάτι πήρε «ειδικό βραβείο» στο  Φεστιβάλ Καννών το  2014 και το  «βραβείο κοινού» στο φεστιβάλ του  Σαν Σεμπαστιάν.

 

 

 

Το αλάτι που βγαίνει σε ορυχεία  έχει την πολύτιμη ιδιότητα να είναι αντιμικροβιακό, και   μπορεί να συντηρεί ατόφια τα διάφορα ζώα. Θυμάμαι ότι προ καιρού κάποιο ζώο που εθεωρείτο «εξαφανισμένο» βρέθηκε σε ένα ορυχείο αλατιού, πράγμα που έδωσε άφθονες ελπίδες για αναβίωσή του.  Ακόμη θυμάμαι μια επίσκεψη που κάναμε το 1996 με τους Πράσινους της Ευρώπης στην  Ίμπιζα για να δούμε από κοντά τις αλυκές, που γέμιζαν το τοπίο με  λευκούς όγκους.. Φτάσαμε εκεί γύρω στις 6 το απόγευμα, είχε μπεί το Φθινόπωρο, για να μας υποδεχτούν αναρίθμητα κουνούπια και να μας τρέψουν σε άτακτη φυγή...

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ

Το 2022  ο Ζήβας παρουσιάζει τα «Υαλογραφήματα 1982-2022» υπό τον γενικό τίτλο «Στο έλασσον το κάλλος» - ένα γνωμικό που καλύτερα από ο,τιδήποτε  αυτός ο ίδιος θεραπεύει. «Τα θέματά μου : Η γήϊνη ομορφιά των γυναικείων ερωτικών προσώπων και των θελκτικών σωμάτων, καθώς και οι πολύχρωμες συνθέσεις φανταστικών τοπίων». Και παραδέχεται ότι προβαίνει σ’ αυτή τη δημοσίευση μετά από 40 χρόνια, εξ αιτίας «άλλων εικαστικών αναζητήσεων»...

       Μιά  τόσο κινητική και ευαίσθητη  ψυχή ήταν αδύνατο να μείνει έξω από τις πυρετώδεις  γεωπολιτικές διαδικασίες της εποχής. Από το καλοκαίρι του 2018 γράφει : «Η δημιουργία χαρτών ή αποσπασμάτων χαρτών, ή η κατασκευή γλυπτών υδρόγειων σφαιρών, συμπίπτει με την επαναχάραξη των συνόρων σε διάφορα σημεία του πλανήτη, ανατρέποντας παλαιότερα στάτους  και συμφωνίες».

 

 

Ο Νίκος Ζήβας ήταν καθαρός  ποιητής, που μίλησε για πολλά  πράγματα -  μεταξύ των άλλων για την πορεία της Ευρώπης. Το 2025 στο τελευταίο του έργο ,  όπου ακολουθεί την πρακτική των κολάζ, γράφει το ποίημά του για «Την σύναξη των ετερόκλητων» με τον τίτλο  «Ο βέβηλος Άγγελος» : 

«Ο άγγελος μιας Ευρώπης ηττημένης – ζαλισμένος και μπεκρής –φωλιάζει βλάσφημα στο δώμα –της Παναγιάς των Φράγκων- μεθοκοπάει πίνοντας – από του Αμστελόδαμου τα κουκλόσπιτα – που ως θαυματοποιός μετατρέπει – σε υπέροχες φιάλες…». Ο Δημήτρης Καλοκύρης χαιρετίζει την απελευθέρωση του Ζήβα  «από τα χαρτιά και τα φυσικά τους τοπία, δίνοντάς  τους νέα συμφραζόμενα και νέες σχέσεις». Και ο Μανόλης Κορές  διαπιστώνει την επιθυμία του Ζήβα να συνοδεύσει  τις εικόνες που επιλέγει  με πλήρη νοήματος κείμενα.

Ο Νίκος Ζήβας πρόσφερε  τη ζωή του ως άλας , αναντικατάστατο, προορισμένο να δίνει  γεύσεις και φως. Θα τον θυμόμαστε, μέχρι τουλάχιστον το πέρας του δικού μας χρόνου….