Γιατί οι Πόλεις μας είναι «Άσχημες»;

 

Δρ. Μιχαήλ  Α.  Βιδάλης   *

 

Η Αισθητική Υποβάθμιση των Ελληνικών Πόλεων

 

Η λέξη «άσχημος» προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό «ἄσχημος», σύνθεση του στερητικού α- («δεν») και του «σχήμα» («μορφή», «εμφάνιση»), δηλαδή, «αυτός που δεν έχει σχήμα (καλό)» ή «άσχημη μορφή». Στην αρχαιότητα σήμαινε «δυσμορφία» αλλά και «άπρεπος, ανάρμοστος» (ηθικά), ενώ στα νεότερα ελληνικά η σημασία επικεντρώθηκε στην εξωτερική εμφάνιση.

Υπό αυτήν την διευκρίνηση, οι πόλεις μας, εκτός ολίγων εξαιρέσεων - όπως το Ναύπλιο, ή η Ερμούπολη της Σύρου - είναι αντιαισθητικές, κοινώς, «άσχημες». Για αυτήν την αστική αισθητική υποβάθμιση, οι λόγοι δεν είναι μόνον «καλλιτεχνικοί», αλλά, πολιτικοί, ιστορικοί και οικονομικοί. Όμως ουσιαστικά, οι λόγοι είναι πολιτικοί, διότι οι εκλεγμένοι πολιτικοίμας κυβερνούν, ελέγχουν τα οικονομικά της χώρας και γράφουν την ιστορία, γεγονός που επιβεβαιώνειάλλη μία φορά τη διαχρονική ανεπάρκεια του εγχώριου πολιτικού προσωπικού…

Οι πόλεις απαρτίζονται από το δομημένο χώρο και τον περιβάλλοντα χώρο, ήτοι, τα κτίσματα και τους ελεύθερους χώρους. Δυστυχώς, στη χώρα μας, και τα δύο είναι συχνά αντιαισθητικά. Για τους ακόλουθους λόγους:

1.     Έλλειψη πολεοδομικού σχεδιασμού

Οι πόλεις μας αναπτύχθηκαν άναρχα. Αντί οι πόλεις να επεκτείνονται βάσει ενός κεντρικού πλάνου (με πάρκα, πλατείες και φαρδείς δρόμους), η δόμηση προηγούνταν του σχεδιασμού. Η Πολιτεία διαχρονικά είναι ανίκανη, η δε πολιτική τάξη εξυπηρετεί συμφέροντα ή "κλείνει το μάτι" τρόπον τινά στους ψηφοφόρους (Δηλαδή, «Κτίσε αυθαίρετα και θα σου το νομιμοποιήσω»)...

• Στενοί δρόμοι: Χτίστηκαν ψηλές πολυκατοικίες σε δρόμους που είχαν αρχικά σχεδιαστεί για άμαξες ή χαμηλά σπίτια.
• Απουσία πρασίνου: Η ανάγκη για μέγιστη εκμετάλλευση του οικοπέδου εξαφάνισε τις αυλές και τους ελεύθερους χώρους.

2.     Το Σύστημα της Αντιπαροχής

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, η Ελλάδα χρειαζόταν άμεσα στέγαση για τα κύματα εσωτερικής μετανάστευσης προς τις πόλεις. Το κράτος, μη έχοντας πόρους, θέσπισε την αντιπαροχή, μία Ελληνική πρωτοτυπία που θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελος των μικρο-ιδιοκτητών και της κοινωνίας:

Οι ιδιώτες έδιναν το οικόπεδό τους (και τη μονοκατοικία/νεοκλασικό που υπήρχε εκεί) σε έναν εργολάβο.Ο εργολάβος έχτιζε μια πολυκατοικία και έδινε στον ιδιοκτήτη μερικά διαμερίσματα ως αντάλλαγμα.Το αποτέλεσμα: Κατεδαφίστηκαν χιλιάδες διατηρητέα - αρχιτεκτονικά στολίδια - για να χτιστούν βιαστικά "τσιμεντένια κουτιά" χωρίς ενιαίο σχέδιο. 

3.     Η Νομοθεσία και ο Γενικός Οικοδομικός Κανονισμός (ΓΟΚ)

Για πολλά χρόνια, ο νόμος επέτρεπε ή και επέβαλλε, συγκεκριμένους τύπους δόμησης που οδήγησαν στην ομοιομορφία. Μία μη δημιουργική και καταπιεστική ομοιομορφία.

Δυστυχώς, η "αθηναϊκή πολυκατοικία" με τα συνεχή μπαλκόνια και τις τέντες έγινε το μοναδικό πρότυπο.

Η δυνατότητα για υπερβάσεις δόμησης και η συνεχής νομιμοποίηση αυθαιρέτων αλλοίωσαν την αισθητική των πόλεων. 

4.     Η Έλλειψη Συντήρησης και ο "Οπτικός Θόρυβος"

Ακόμα και μια μέτρια αρχιτεκτονικά πόλη μπορεί να δείχνει όμορφη αν είναι καθαρή και περιποιημένη. Στην Ελλάδα έχουμε:

Εγκατάλειψη προσόψεων: Πολλές πολυκατοικίες έχουν να βαφτούν δεκαετίες.

Άναρχη τοποθέτηση: Κλιματιστικά, ηλιακοί θερμοσίφωνες, κεραίες και καλώδια γεμίζουν τις προσόψεις. Ο κάθε ιδιοκτήτης πράττει κατά το δοκούν, χαρακτηριστικό της Ελληνικής ασυνεννοησίας.

Graffitiκαι αφισορρύπανση: Η απουσία ελέγχου και ο βανδαλισμός δημόσιων χώρων υποβαθμίζουν την εικόνα.

Οι τρεις αυτοί παράγοντες συντελούν στην αισθητική ρύπανση ή υποβάθμιση των Ελληνικών πόλεων. 

Συχνά η ομορφιά είναι θέμα «περιποίησης». Οι ευρωπαϊκές πόλεις επενδύουν σημαντικά ποσά στον αρχιτεκτονικό φωτισμό των κτιρίων τη νύχτα και στην αυστηρή διαχείριση των απορριμμάτων και τουgraffiti, κάτι που αλλάζει ριζικά την ψυχολογία του θεατή. 

5.     Η Παρορμητικότητα μας

Ο Έλληνας ιδιοκτήτης είναι παρορμητικός και βλέπει βραχυπρόθεσμα. Κτίζει, γκρεμίζει και προσθέτει, ενίοτε κλείνει μέχρι και το μπαλκόνι του. Ο καθένας κάνει ότι θέλει και δεν ενδιαφέρεται για το σύνολο, δηλαδή, για τη "μεγάλη εικόνα".

6.     Η Αυτεπιστασία

Επίσης, αρκετοί ιδιοκτήτες επιλέγουν αυτεπιστασία για το σπίτι τους, ασχέτως αν το αποτέλεσμα καταλήγει να είναι ουσιαστικά αντιαισθητικό, δαπανηρό και πιο χρονοβόρο.Έχοντας την ψευδαίσθηση ότι θα προκύψει κέρδος, τελικά προκύπτει ζημία, τόσο οικονομική όσο και για την αισθητική του αστικού ιστού.

Ευτυχώς τα Πράγματα Αλλάζουν...

Εν ολίγοις, όπως είδαμε παραπάνω, είναι θέμα προσέγγισης. Όμως, υπάρχει ελπίδα. Ευτυχώς, υπάρχει μία νέα αντίληψη. Όχι πλέον έμφαση στην ποσότητα εις βάρος της ποιότητας. Αναπτύξαμε δε και το αισθητικό μας κριτήριο.

Επίσης, υιοθετούμε βιώσιμες ή πράσινες αρχές σχεδιασμού. Παράλληλα γίνονται και αστικές αναπλάσεις. Ενδεικτικά, δείτε τι γίνεται στα Τρίκαλα και στα Ιωάννινα. 

Τα Τρίκαλα θεωρούνται πρότυπο στην Ελλάδα, όχι μόνο για την τεχνολογία, αλλά για τη διαχείριση του χώρου.

• Ο Ληθαίος Ποταμός: Αντί να τσιμεντοποιηθεί, όπως έγιναν πολλοί ποταμοί στην Αθήνα, αξιοποιήθηκε ως το κέντρο της πόλης με δέντρα και γέφυρες.
• Ποδήλατο και Πεζοί: Έχουν δημιουργηθεί εκτεταμένοι ποδηλατόδρομοι και ο σεβασμός στον πεζό είναι πολύ υψηλότερος από τον μέσο όρο.
• Καθαριότητα και Τάξη: Η εφαρμογή του αντικαπνιστικού νόμου ξεκίνησε από εκεί χρόνια πριν, δείχνοντας μια κουλτούρα σεβασμού στον δημόσιο χώρο.

Τα Γιάννενα αξιοποίησαν την ταυτότητα τους. Κατάφεραν να συνδέσουν το ιστορικό κέντρο με το φυσικό τοπίο.

• Το Κάστρο: Η διατήρηση και η ανάπλαση του Κάστρου δημιούργησε έναν πόλο έλξης που δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από αντίστοιχες παλαιές πόλεις της Ευρώπης.
• Ο Παραλίμνιος Περίπατος: Η πεζοδρόμηση της ζώνης δίπλα στη λίμνη Παμβώτιδα απομάκρυνε τα αυτοκίνητα και έδωσε πίσω την πόλη στους κατοίκους.

Το δε Ναύπλιο, με τη διαχρονική αισθητική του, παραμένει η «πιο ευρωπαϊκή»πόλη της Ελλάδας για πολλούς, κυρίως επειδή:

• Διέσωσε τον ιστό του: Η αρχιτεκτονική του 19ου Αιώνα έμεινε ανέπαφη.
• Ομοιομορφία: Υπάρχουν αυστηροί κανόνες για το χρώμα των προσόψεων, τα υλικά και τις επιγραφές των καταστημάτων.  

 

Η αποφυγή του «άσχημου» στο άστυ, που επηρεάζει δυσμενώς την καθημερινότητα μας και την ποιότητα ζωής μας, είναι στα χέρια μας, ως θέμα προσωπικής και πολιτικής βούλησης…

 

* Αρχιτέκτων Μηχανικός, March., Διδάκτωρ Αστικής Κοινωνιολογίας και Expert Ε.Ε.