Αφρική 2025: Στην κόψη του ξυρ

 

Πραξικοπήματα, πόλεμοι, ψεύτικες ειρηνευτικές συμφωνίες, λιμοί, επιδημίες και ένα καταρρέον κλίμα: έτσι υποδέχεται η Αφρική το 2026

Γράφει ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ*

Η περασμένη χρονιά σημαδεύτηκε από συγκρούσεις, τρομοκρατία και πείνα. Οι πρόσφατες εκλογές επιβράβευσαν τους γηραιούς ηγέτες, τις παλιές πολιτικές «αλεπούδες». Οι νέοι αναζητούν χώρο, καταγγέλλοντας τη διαφθορά και την κακιά “διακυβέρνηση”. Οι φωνές τους φιμώνονται. Η καταστολή είναι σχεδόν παντού.

Η ήπειρος έχει τον νεότερο πληθυσμό στον κόσμο. Το 70% των κατοίκων της υποσαχάριας Αφρικής είναι κάτω των 30 ετών. Αυτό το δυναμικό, ένα απίστευτο εργατικό δυναμικό, θα απαιτούσε μόνο αρκετά σχολεία για να παρέχουν καλή εκπαίδευση σε όλους αυτούς τους νέους, καθώς και τις υποδομές και τις επενδύσεις για να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας που θα τους βοηθήσουν να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους. Ναι, ακόμη και στην Αφρική, οι άνθρωποι εξακολουθούν να ονειρεύονται ένα καλύτερο μέλλον, παρά τις πολλές συγκρούσεις που συχνά ξεχνά η Δύση.

– Σουδάν 

Ο πόλεμος συνεχίζεται αμείωτος σε μεγάλο μέρος της χώρας. Από τον Απρίλιο του 2023, όταν ξεκίνησε η σύγκρουση μεταξύ δύο στρατηγών, του Mohamed Hamdan Dagalo, γνωστού ως «Hemetti», ηγέτη των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RFS), και του Abdel Fattah al-Burhan, επικεφαλής του Κυρίαρχου Συμβουλίου και de facto προέδρου του Σουδάν, μεταξύ 12 και 13 εκατομμυρίων ανθρώπων έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Η πλειοψηφία, περίπου 9,5 εκατομμύρια, βρίσκονται τώρα σε καταυλισμούς εντός της χώρας, ενώ πάνω από 3 εκατομμύρια έχουν αναζητήσει προστασία σε γειτονικές χώρες όπως η Αίγυπτος, το Τσαντ, το Νότιο Σουδάν, η Αιθιοπία, η Λιβύη και η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, αντιμετωπίζουμε τη χειρότερη ανθρωπιστική κρίση στον κόσμο.

Και, σύμφωνα με έρευνα της UNICEF πριν από λίγες ημέρες, στο Βόρειο Νταρφούρ, στο Um-Baru, όπου πολλές οικογένειες κατέφυγαν μετά την κατάληψη του al-Fasher από τους RSF, τα μισά από τα 500 παιδιά κάτω των πέντε ετών υποφέρουν από σοβαρό οξύ υποσιτισμό (SAM). Μια πάθηση που, αν δεν αντιμετωπιστεί, οδηγεί γρήγορα στον θάνατο των παιδιών που έχουν προσβληθεί. Οι γυναίκες και τα κορίτσια συνεχίζουν να υφίστανται αδιανόητη βία. Ο βιασμός είναι όπλο πολέμου, και όχι μόνο στο Σουδάν.

-Κονγκό (πρώην “Βελγικό”)

Μεταξύ των χωρών στις οποίες ο πρόεδρος Τραμπ ισχυρίζεται ότι έχει φέρει ειρήνη είναι το Κονγκό, αλλά στην πρώην βελγική αποικία, η ηρεμία παραμένει μια οφθαλμαπάτη. Σε πολλές περιοχές της ανατολής, οι μάχες συνεχίζονται αμείωτες. Η M23/AFC, με την υποστήριξη της Ρουάντα, δεν έχει ακόμη αποσυρθεί από τις κατεχόμενες περιοχές, όπως ορίζεται στη συνθήκη ειρήνης που υπογράφηκε στην Ουάσιγκτον μεταξύ του προέδρου του Κονγκό Φέλιξ Τσισεκέντι και του ομολόγου του από τη Ρουάντα, Πολ Καγκάμε. Η ένοπλη ομάδα M23 πήρε το όνομά της από μια συμφωνία που υπογράφηκε στις 23 Μαρτίου 2009, από την κυβέρνηση του Κονγκό και μιας πρώην πολιτοφυλακής των Τούτσι. Η ομάδα επανέλαβε τις εχθροπραξίες το πρώτο τρίμηνο του 2022 και υποστηρίζεται από τη γειτονική Ρουάντα. Η M23 αποτελεί βασικό συστατικό ενός ευρύτερου πολιτικοστρατιωτικού συνασπισμού, της Συμμαχίας του Ποταμού Κονγκό, που ιδρύθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2023 στην Κένυα, η οποία περιλαμβάνει αρκετές μικρότερες ομάδες. Από τις αρχές του περασμένου έτους, η Γκόμα (η πρωτεύουσα του Βόρειου Κίβου) και το Μπουκάβου (η κύρια πόλη του Νότιου Κίβου) κυβερνώνται από την M23/AFC. Η κατάσταση στην Ουβίρα, στο Νότιο Κίβου, παραμένει ιδιαίτερα δραματική. Η δεύτερη πόλη της επαρχίας βρίσκεται υπό κατοχή ανταρτών από την υπογραφή της συμφωνίας μεταξύ των δύο αρχηγών κρατών. Πριν από δύο εβδομάδες, υποσχέθηκαν να αποσυρθούν, υπό την πίεση των ΗΠΑ. Αλλά υποσχέθηκαν μόνο να το κάνουν. Οι αντάρτες παραμένουν παρόντες.

-Σαχέλ: Μπουρκίνα Φάσο, Μάλι, Νίγηρας 

Πολλά εδάφη στις τρεις χώρες παραμένουν υπό τον έλεγχο τρομοκρατών. Οι τρεις ηγέτες που προέκυψαν στις αντίστοιχες Χώρες, έχουν σφυρηλατήσει ισχυρές στρατιωτικές συμμαχίες με τη Ρωσία, η οποία έχει στρατιωτική παρουσία στην Μπουρκίνα Φάσο, το Μάλι και τον Νίγηρα. Παρά την υποστήριξη των μισθοφόρων του Wagner, οι οποίοι τώρα έχουν αντικατασταθεί από εκείνους του Africa Corps (που ελέγχεται άμεσα από το Υπουργείο Άμυνας της Μόσχας), οι ένοπλες δυνάμεις των αντίστοιχων χωρών τους δεν έχουν ακόμη καταφέρει να νικήσουν τις εξτρεμιστικές ισλαμικές ένοπλες ομάδες JNIM (Ομάδα για την Υποστήριξη του Ισλάμ και των Μουσουλμάνων, που συνδέεται με την Αλ Κάιντα) και EIGS (Ισλαμικό Κράτος της Μεγάλης Σαχάρας), οι οποίες -υπάρχει υποψία- λαμβάνουν υλικοτεχνική και στρατιωτική βοήθεια από την Ουκρανία και τη Γαλλία. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις καθιστούν πολλές περιοχές επικίνδυνες, κάτι που έχει επίσης καταστροφικές επιπτώσεις στην εκπαίδευση. Πολλά σχολεία έχουν κλείσει και δεκάδες χιλιάδες παιδιά είναι τώρα χωρίς εκπαίδευση και στερούνται το μέλλον τους. Ο αριθμός των προσφύγων, κυρίως από το Μάλι, αυξάνεται συνεχώς. Η Γαλλία υπέστη μεγάλη ήττα και στις τρεις αναφερόμενες Χώρες και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει.

-Γενιά Ζ 

Και φέτος, χιλιάδες νέοι βγήκαν στους δρόμους και τις πλατείες για να καταγγείλουν τη διαφθορά, την κακή “διακυβέρνηση” και την δυσανάλογη αύξηση του κόστους ζωής. Οι διαμαρτυρίες τους συχνά οδήγησαν σε καταστολή από τις αρχές επιβολής του νόμου, με αποτέλεσμα συλλήψεις, τραυματισμούς, ακόμη και θανάτους.

Στη Μαδαγασκάρη, η οργή των νέων οδήγησε ακόμη και σε στρατιωτικό πραξικόπημα, το οποίο ανέτρεψε τον Andry Rajoelina, πρόεδρο του νησιωτικού αυτού έθνους. Μετά από μια ανταρσία μεγάλου μέρους του στρατού, που ενώθηκε με τις διαμαρτυρίες της νεολαίας της GEN Z, ο Συνταγματάρχης Michael Randrianirina κατέλαβε την εξουσία και αυτοανακηρύχθηκε πρόεδρος. Στα τέλη Νοεμβρίου, αμέσως μετά τις προεδρικές εκλογές, ο στρατός επεναίβει στη Γουινέα-Μπισάου, η οποία υπήρξε θέατρο αρκετών πραξικοπημάτων και αποτυχημένων πραξικοπημάτων από την ανεξαρτησία της από την Πορτογαλία. Η διαφθορά είναι ενδημική στη χώρα. Η πολιτική αστάθεια και η φτώχεια έχουν επίσης ευνοήσει την εγκατάσταση εμπόρων ναρκωτικών που χρησιμοποιούν τη Γουινέα-Μπισάου ως σημείο διέλευσης κοκαΐνης μεταξύ Λατινικής Αμερικής και Ευρώπης. Η Ντινίσια Ρέις Εμμπάλο, σύζυγος του πρώην προέδρου της Γουινέας-Μπισάου, Ουμάρο Σισόκο Εμμπάλο, βρίσκεται τώρα υπό έρευνα στην Πορτογαλία. Οι αρχές στη Λισαβόνα υποψιάζονται έντονα ότι εμπλέκεται σε λαθρεμπόριο και ξέπλυμα χρήματος.

Στο Μπενίν, που θεωρείται μια σχετικά σταθερή χώρα, ένα πραξικόπημα αποτράπηκε πριν από λίγες εβδομάδες, εν μέρει χάρη στην παρέμβαση της Γαλλίας και των γειτονικών χωρών.

-Νέοι που κυβερνώνται από ηλικιωμένους

Πέρυσι διεξήχθησαν προεδρικές εκλογές σε αρκετές χώρες σε όλη την ήπειρο. Στο Καμερούν, ο 92χρονος Πολ Μπίγια, στην εξουσία από το 1992, κέρδισε ξανά. Είναι ο γηραιότερος αρχηγός κράτους στον κόσμο και τώρα διανύει την όγδοη θητεία του. Σε σύγκριση με τον Μπίγια, ο Αλασάν Ουαταρά είναι ένας απλός νέος. Γεννημένος το 1942 (83 ετών), στην εξουσία από το 2010, επανεξελέγη επίσης για μια επιπλέον πενταετή θητεία (την πέμπτη, η οποία απαγορεύεται από το Σύνταγμα) κατά τις εκλογές που διεξήχθησαν στην Ακτή Ελεφαντοστού τον περασμένο Οκτώβριο.

Στην Τανζανία, η Samia Suluhu Hassan, η μόνη γυναίκα ηγέτιδα στην Αφρική, έχει επίσης ενισχύσει την εξουσία της. Επανεξελέγη τον περασμένο Οκτώβριο για μια επιπλέον θητεία. Η Hassan ανέλαβε την εξουσία το 2021, μετά τον θάνατο του τότε εν ενεργεία προέδρου John Magafuli. Η κα Hassan, αρχηγός κράτους της Τανζανίας, έχει επικριθεί έντονα για σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μετά τις εκλογές σε όλη τη χώρα. Λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων της, η Hassan διόρισε την κόρη της ως υφυπουργό Παιδείας, ενώ ο γαμπρός της διορίστηκε υπουργός Υγείας. Ολόκληρη η οικογένεια, εν ολίγοις. Τίποτα νέο στην Αφρική, όπου οι κυβερνητικές θέσεις συχνά ανατίθενται σε μέλη της άρχουσας οικογένειας.

Αντίστοιχα στην Ουγκάντα: Ο πρόεδρος Yoweri Museveni επέλεξε την πρώτη κυρία ως υπουργό Παιδείας, ενώ ο γιος τους είναι αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων. Οι προεδρικές εκλογές είναι προ των πυλών στην Ουγκάντα, οι οποίες έχουν προγραμματιστεί για τις 15 Ιανουαρίου. Εν τω μεταξύ, ο νικητής των εκλογών της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας, όπου οι ψηφοφόροι θα ψηφίσουν στις 28 Δεκεμβρίου, αναμένεται να ανακοινωθεί σε τέσσερις ημέρες. Ο Φαουστέν-Αρσάνζ Τουαδέρα, ο οποίος κατέχει το αξίωμα από το 2016 και έχει ισχυρούς δεσμούς με τη Ρωσία, ελπίζει σε μια τρίτη θητεία. Αμφιβάλλει κανείς ότι θα τα καταφέρει;

Τον περασμένο Απρίλιο, οι ψηφοφόροι της Γκαμπόν προσήλθαν επίσης στις κάλπες. Ο νέος πρόεδρος είναι ο αρχηγός των πραξικοπηματιών του 2023, Μπράις Ολιγκούι Νγκουέμα. Οι πραξικοπηματίες είχαν βάλει τέλος στην υπερβολική εξουσία της δυναστείας Μπόνγκο. Εν τω μεταξύ, στο Μαλάουι, κέρδισε ο 85χρονος πρώην πρόεδρος Πίτερ Μουταρίκα. Οι εκλογές του 2019 ακυρώθηκαν από το Ανώτατο Δικαστήριο λόγω φερόμενων παρατυπιών. Οι εκλογές διεξήχθησαν ξανά το 2020, στις οποίες συμμετείχε και ο Μουταρίκα, αλλά τελικά ηττήθηκε από τον Λάζαρου Τσακβέρα.
Μεταξύ επιτυχημένων και αποτυχημένων πραξικοπημάτων, ξεχασμένων πολέμων, παραβιασμένων ειρηνευτικών συμφωνιών, κλιματικής αλλαγής, επιδημιών και πείνας, το 2025 δεν ήταν μια εύκολη χρονιά ούτε για την Αφρική

*Ο Γιώργος Παπαγιαννόπουλος είναι αρχιτέκτων- συγγραφέας 

Το τελευταίο του βιβλίο “Παιζω-γραφίες” κυκλοφορεί από τις εκδόσεις manifesto.