Του Δρ. Πέτρου Τζεφέρη, Γενικός Διευθυντής Ορυκτών Πρώτων Υλών του Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας
Η Γη υπήρχε πολύ πριν από εμάς και θα συνεχίσει να υπάρχει πολύ μετά. Οι γεωλογικοί της κύκλοι εκτείνονται σε χρονικές κλίμακες που καθιστούν την ανθρώπινη παρουσία και δράση ως μια στιγμιαία παρένθεση. Τα βουνά, οι ωκεανοί και τα ορυκτά δεν γεννήθηκαν για να εξυπηρετούν πολιτικά σύνορα ή εθνικές ιστορικές αφηγήσεις. Δημιουργήθηκαν ως μέρος ενός ενιαίου, αδιάσπαστου πλανητικού συστήματος που υπακούει στους δικούς του κανόνες.
Οι φυσικοί πόροι της Γης δεν ανήκουν σε κράτη ή φυλές. Αποτελούν κοινό θεμέλιο και παρακαταθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτή η πραγματικότητα διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την εξόρυξη, τη βιομηχανία επεξεργασίας των πρώτων υλών και την ευθύνη της ηγεσίας. Αν η φύση δεν γνωρίζει σύνορα, τότε ούτε η διαχείρισή της μπορεί να περιορίζεται από αυτά.
Ο κόσμος σήμερα κινείται δυστυχώς προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η γεωπολιτική και η περιφερειοποίηση -που επανέρχεται δριμύτερη και αντικαθιστά την παγκοσμιοποίηση όπου αυτό είναι γεωπολιτικά εφικτό (και προσοδοφόρο!)- έχουν άλλη άποψη επιβάλλοντας αποκλεισμούς στον τομέα των πρώτων υλών, ειδικότερα των κρίσιμων. Ο οικονομικός περιφερισμός εξελίσσεται σε μια ολοένα και σημαντικότερη τάση της παγκόσμιας οικονομίας. Ο μισός κόσμος είναι υπό ανάπτυξη, καταδυναστεύοντας τον άλλο μισό που προσπαθεί να επουλώσει τις προηγούμενες πληγές του…εξαιτίας της ανάπτυξης! Εμπορικοί πόλεμοι, κυρώσεις και περιορισμοί πόρων αναδεικνύονται ως αποτέλεσμα γεωπολιτικής ισχύος, αλλά στην πραγματικότητα αντανακλούν πρόσκαιρα οφέλη, ανασφάλεια και φόβο.
Εντούτοις, η παγκόσμια οικονομία λειτουργεί ως ενιαίο σώμα. Όταν ένα μέρος της τραυματίζεται, οι συνέπειες διαχέονται παντού. Καμία Χώρα δεν μπορεί να απομονωθεί πλήρως και να διατηρηθεί αλώβητη από τις περιβαλλοντικές, ενεργειακές και τεχνολογικές προκλήσεις των υπολοίπων.
Η «εξόρυξη χωρίς σύνορα» δεν είναι σύνθημα ούτε μια ρομαντική ιδέα. Είναι μια αναγκαία εξέλιξη, όπως και η βιωσιμότητα. Είναι η αποδοχή ότι η ανθρώπινη ευημερία εξαρτάται από συστήματα συνεργασίας που υπερβαίνουν τη γεωγραφία και την πολιτική συγκυρία, τη γεωπολιτική διάσταση γενικότερα. Είναι η κατανόηση ότι η εργαλειοποίηση και ο Εθνικισμός των Πόρων (Resource Nationalism) οδηγούν αναπόφευκτα σε παγκόσμια αστάθεια. Και είναι πεποίθησή μου ότι ο ρόλος της βιομηχανίας δεν είναι η εξάντληση της φύσης και των αποθεμάτων της, αλλά η συνύπαρξη και η αποκατάστασή της.
Η ιστορία δείχνει ότι η πρόοδος επιτεύχθηκε μέσα από τη διάχυση της γνώσης και την αξιοποίηση των υλικών. Ο ανθρώπινος πολιτισμός εξελίχθηκε επειδή μοιραζόμασταν – ιδέες, εργαλεία, υλικά, καινοτομίες. Αντίθετα, όταν η συνεργασία αντικαθίσταται από τον κάθε μορφής αποκλεισμό, η πρόοδος επιβραδύνεται και δίνει τη θέση της στην παρακμή που προμηνύει το τέλος.
Παράλληλα, η περιβαλλοντική κρίση δεν είναι πλέον θεωρητική. Είναι παρούσα και μετρήσιμη. Τα εδάφη, τα νερά και η ατμόσφαιρα φέρουν το αποτύπωμα των βιομηχανικών συστημάτων που απλώς παράγουν χωρίς να λειτουργούν κυκλικά και να αποκαθιστούν τις ζημιές τους. Το CO₂ συσσωρεύεται, τα οικοσυστήματα αποσταθεροποιούνται και οι φυσικοί κύκλοι διαταράσσονται. Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση του αιώνα μας.
Η απάντηση, ωστόσο, δεν είναι η απόρριψη της βιομηχανίας, αλλά ο ριζικός μετασχηματισμός της. Η φύση μας προσφέρει το υπόδειγμα. Δεν παράγει απόβλητα. Ανακυκλώνει, εξισορροπεί και αναγεννά. Ο στόχος μας πρέπει να είναι η δημιουργία βιομηχανικών συστημάτων που λειτουργούν με παρόμοια λογική.
Σε αυτό το πλαίσιο, η φυσική αποθήκευση του διοξειδίου του άνθρακα (CO2) σε ορυκτολογικούς σχηματισμούς αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της φυσικής νοημοσύνης της Γης. H αποθήκευση CO2 σε βασικά (βασάλτης, γάββρος, διαβάσης) και υπερβασικά (περιδοτίτης, δουνίτης) εκρηξιγενή πετρώματα αλλά και τα ορυκτά τους (ολιβίνης, φορστερίτης, πυρόξενος, σερπεντίνης, τάλκης, βολλαστονίτης κλπ) είναι γνωστή στους γεωχημικούς ως μια φυσική διαδικασία εκατομμυρίων ετών.
Η φύση μέσω φυσικοχημικών διεργασιών, δεσμεύει μόνιμα το CO₂, εξουδετερώνει την αχρείαστη οξύτητα, δεσμεύει και αδρανοποιεί βαρέα μέταλλα και ενισχύει τη γονιμότητα των εδαφών. Πρόκειται για τεχνολογίες που δεν απαιτούν υψηλή ενεργειακή ένταση, αλλά αξιοποιούν τις ίδιες δυνάμεις που διέπουν τα οικοσυστήματα.
Όταν η βιομηχανία γίνεται αναγεννητική, η έννοιες του μη ανανεώσιμου και της σπανιότητας αλλάζουν. Τα απόβλητα μετατρέπονται σε πρώτη ύλη. Οι εκπομπές ρύπων ενσωματώνονται στα ορυκτά. Τα υποβαθμισμένα τοπία αποκαθίστανται. Αυτό δεν είναι θεωρία, αλλά εφαρμοσμένη γεωλογία, γεωχημεία και μηχανική.
Για να υποστηριχθεί αυτή η μετάβαση, απαιτούνται νέα οικονομικά εργαλεία. Η παραδοσιακή χρηματοδότηση αδυνατεί να αποτιμήσει την οικολογική αποκατάσταση, παρότι από αυτήν εξαρτάται η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της οικονομίας. Χρειαζόμαστε συστήματα που ανταμείβουν τη μετρήσιμη περιβαλλοντική δράση, που αποδίδουν αξία στο καθαρό νερό, στο έδαφος που καταναλώνουν λίγο ή εξοικονομούν ενέργεια παράγοντας negawatts. Τα χρηματοδοτικά εργαλεία οφείλουν να είναι όχι μόνο ανταποδοτικά αλλά και να κατευθύνονται υπεύθυνα!
Η σύγχρονη βιομηχανική ηγεσία σε αυτή τη συγκυρία είναι απείρως σημαντική και πρέπει να λειτουργεί όχι με δεδομένα επικοινωνίας και αυτοπροβολής αλλά υπευθυνότητας απέναντι στις επερχόμενες γενεές. Είναι η ικανότητα να σκέφτεσαι σε ορίζοντα γενεών και όχι οικονομικών κύκλων. Να βλέπεις σε ένα ορυχείο όχι μόνο τα αποθέματα των πρώτων υλών, αλλά και τις δυνατότητες αποκατάστασης, αναγέννησης του τοπίου και απόδοσης σε άλλες χρήσεις. Να αντιλαμβάνεσαι τη ρύπανση ως πρόβλημα προς μετασχηματισμό και επίλυση, όχι ως αδιέξοδο.
Ο πλανήτης μας απευθύνει μια προειδοποίηση αλλά συνάμα και μια πρόσκληση. Ο κόσμος βρίσκεται μπροστά σε ένα σταυροδρόμι. Από τη μια η γεωπολιτική και ο νέος γύρος της περιφερειοποίησης μας οδηγούν εντέχνως σε κατακερματισμό, αστάθεια και ανασφάλεια. Από την άλλη, ο δρόμος της συνεργασίας οδηγεί σε σταθερότητα, ανθεκτικότητα και αφθονία. Κι ακόμη συμπερίληψη και συνευθύνη.
Το μέλλον δεν θα καθοριστεί από την τυχαία συγκυρία των καιρών, αλλά από το θάρρος και την ικανότητα εκείνων που θα επανασχεδιάσουν τα συστήματα που δεν εξυπηρετούν πλέον ούτε την ανθρωπότητα ούτε τη Γη.
Αυτό είναι το αξιακό όραμα που καθοδηγεί τους πρωτοπόρους: η σύνδεση της βιομηχανίας με τη βιωσιμότητα και την κυκλική οικονομία, η προώθηση της τεχνολογίας που θεραπεύει αντί να βλάπτει και η έμπνευση της πολιτικής όπου η ευημερία του ενός δεν αντιστρατεύεται αλλά ενισχύει την ευημερία όλων.
Η Γη γνωρίζει πώς να αυτο-θεραπεύεται. Η βέλτιστη επιλογή μας είναι να ευθυγραμμιστούμε με αυτή τη γνώση και να σχεδιάσουμε ανθρώπινα συστήματα που λειτουργούν σε αρμονία με τους φυσικούς της ρυθμούς. Με τη βιομηχανική οικολογία, τη βιομηχανική συμβίωση, την ανακύκλωση.
Η «εξόρυξη χωρίς σύνορα» δεν αφορά μόνο τους πόρους. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συνεργασία, την ευθύνη και την πρόοδο. Ο χρόνος για μικρές παρεμβατικές διορθώσεις έχει παρέλθει. Η εποχή απαιτεί αναγεννητική δράση, συλλογική σκέψη και βιομηχανική ηγεσία με προοπτική.
Το 2026 δεν θα είναι μια εύκολη χρονιά. Θα είναι όμως μια χρονιά ευκαιριών για όσους αντιλαμβάνονται ότι η ενέργεια, ο ορυκτός πλούτος, η ασφάλεια, η τεχνολογία και η γεωπολιτική αποτελούν πλέον ένα ενιαίο οικοσύστημα. Και σε αυτό το οικοσύστημα, η πρόβλεψη και οι συνέργειες αποτελούν βασική αρχή της ηγεσίας. H πρόκληση δεν είναι μόνο να μαντέψουμε το μέλλον, αλλά να είμαστε έτοιμοι για ό,τι κι αν προκύψει. Μαζί.
*Το άρθρο παραχωρήθηκε για το site και το newsletter του ΣΜΕ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου