Παρατηρήσεις στη δημόσια διαβούλευση της ΜΠΕ

 TOY ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΑΜΕΛΛΟΥ

Παρατηρήσεις στη δημόσια διαβούλευση της ΜΠΕ του έργου «Μικρό Υδροηλεκτρικό Έργο (ΜΥΗΕ) 0,775 MW στον ποταμό Γοργοπόταμο» περιοχή Natura 2000 GR2440007 «Εθνικός Δρυμός Οίτης – Κοιλάδα Ασωπού» (ΠΕΤ 2605036322)

 

Εισαγωγή

Ο Γοργοπόταμος δεν αποτελεί απλώς ένα υδατόρεμα, στο οποίο προτείνεται η εγκατάσταση ενός ακόμη Μικρού Υδροηλεκτρικού Έργου. Συνιστά ένα ενιαίο φυσικό, ιστορικό και πολιτιστικό τοπίο, ενταγμένο στην προστατευόμενη περιοχή Natura 2000 «Εθνικός Δρυμός Οίτης – Κοιλάδα Ασωπού» (GR2440007), το οποίο συγκεντρώνει μοναδικές οικολογικές, γεωμορφολογικές, ιστορικές και κοινωνικές αξίες.

Η αξιολόγηση του έργου δεν μπορεί να περιοριστεί αποκλειστικά στην ενεργειακή του απόδοση, ούτε στις επιμέρους τεχνικές επιπτώσεις του. Οφείλει να συνεκτιμήσει το συνολικό δημόσιο συμφέρον, όπως αυτό απορρέει από το άρθρο 24 του Συντάγματος, το ενωσιακό δίκαιο και τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

 

1. Ο Γοργοπόταμος αποτελεί φυσικό κεφάλαιο και όχι απλή ενεργειακή πρώτη

ύλη.

Η σύγχρονη περιβαλλοντική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναγνωρίζει ότι τα φυσικά οικοσυστήματα αποτελούν φυσικό κεφάλαιο (Natural Capital). Δεν παράγουν μόνο φυσικούς πόρους, αλλά ένα σύνολο πολύτιμων οικοσυστημικών υπηρεσιών προς την κοινωνία, όπως η διατήρηση της βιοποικιλότητας, η προστασία των υδατικών πόρων, η ρύθμιση του μικροκλίματος, η αντιπλημμυρική λειτουργία, η αναψυχή, η περιβαλλοντική εκπαίδευση, ο οικοτουρισμός, η τοπική οικονομική δραστηριότητα, η πολιτιστική ταυτότητα.

Η πραγματική αξία ενός ελεύθερου ποταμού δεν μπορεί να αποτιμηθεί αποκλειστικά με βάση τις παραγόμενες κιλοβατώρες. Η οικονομία του μέλλοντος αποδίδει ολοένα μεγαλύτερη σημασία στα οικοσυστήματα, που παραμένουν λειτουργικά και αδιατάρακτα.

 

2. Η μοναδικότητα του Γοργοποτάμου

Ο Γοργοπόταμος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ποτάμια οικοσυστήματα της Στερεάς Ελλάδας. Η φυσική του κοίτη, οι πηγές, η βλάστηση, τα υδρομορφολογικά χαρακτηριστικά και η πανίδα του συνθέτουν ένα οικοσύστημα υψηλής οικολογικής αξίας.

Ιδιαίτερη σημασία και αξία έχει το φαράγγι του Γοργοποτάμου, ένα από τα πλέον απαιτητικά και εντυπωσιακά φαράγγια της χώρας και των Βαλκανίων, γνωστό διεθνώς για τη φυσική του μορφολογία και τις δυνατότητες υπαίθριων δραστηριοτήτων, όπως η διάσχισή του (canyoning). Πρόκειται για ένα φυσικό μνημείο, που συγκεντρώνει σημαντικό ενδιαφέρον για την επιστήμη, τον αθλητισμό της φύσης και τον εναλλακτικό τουρισμό. Η διατήρηση της ακεραιότητάς του αποτελεί δημόσιο αγαθό.

 

3. Η ιστορική γέφυρα και το πολιτιστικό τοπίο

Σε μικρή απόσταση από το έργο βρίσκεται η ιστορική γέφυρα του Γοργοποτάμου, κορυφαίο μνημείο της Εθνικής Αντίστασης και σύμβολο διεθνούς ακτινοβολίας. Η γέφυρα, το ποτάμι, το φαράγγι και το φυσικό περιβάλλον συγκροτούν ένα ενιαίο πολιτιστικό τοπίο. Η έννοια του πολιτιστικού τοπίου αναγνωρίζεται πλέον τόσο στη διεθνή πρακτική όσο και στην ελληνική νομολογία. Η προστασία του δεν περιορίζεται στα μνημεία, αλλά επεκτείνεται στον περιβάλλοντα χώρο, που τους προσδίδει την ιστορική και αισθητική τους αξία. Η βιομηχανική αλλοίωση του ποταμού επηρεάζει αναπόφευκτα και την αυθεντικότητα αυτού του ιστορικού τόπου.

 

4. Η ήπια ανάπτυξη αποτελεί πραγματική αναπτυξιακή επιλογή

Ο Δήμος Λαμιέων και οι τοπικές κοινότητες διαθέτουν ένα μοναδικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Δεν είναι οι υδροληψίες. Δεν είναι οι αγωγοί. Δεν μπορεί να είναι οι μικροί υδροηλεκτρικοί σταθμοί. Είναι ο ίδιος ο ελεύθερος Γοργοπόταμος. Η περιοχή μπορεί να εξελιχθεί σε πρότυπο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, πεζοπορικού και φυσιολατρικού τουρισμού, canyoning, ορεινών αθλημάτων, ιστορικού τουρισμού, παρατήρησης φύσης, τοπικής επιχειρηματικότητας χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος.

Οι μορφές αυτές δημιουργούν διαρκή προστιθέμενη αξία για τις τοπικές κοινωνίες χωρίς να υποβαθμίζουν το φυσικό κεφάλαιο, από το οποίο εξαρτώνται.

 

5. Η συνταγματική αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης

Το άρθρο 24 του Συντάγματος δεν επιτρέπει οποιαδήποτε ανάπτυξη. Επιβάλλει βιώσιμη ανάπτυξη, δηλαδή ανάπτυξη που διατηρεί αναλλοίωτους τους φυσικούς πόρους για τις επόμενες γενιές.

Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει επανειλημμένα τονίσει ότι όταν συγκρούονται διαφορετικές μορφές ανάπτυξης, η Διοίκηση οφείλει να επιλέγει εκείνη που διασφαλίζει τη μακροχρόνια προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και δεν υπονομεύει το δημόσιο συμφέρον.

 

Στην περίπτωση του Γοργοποτάμου, τίθεται το ερώτημα: Τι υπηρετεί περισσότερο το δημόσιο συμφέρον, η μετατροπή ενός ελεύθερου ποταμού σε περιοχή Natura σε υδροηλεκτρική εγκατάσταση ισχύος μόλις 0,775 MW, ή η διατήρησή του ως φυσικού, ιστορικού και πολιτιστικού κεφαλαίου με διαχρονική αξία για ολόκληρη τη Φθιώτιδα;

Η ηλεκτρική ενέργεια των 0,775 MW μπορεί να παραχθεί και αλλού. Ένας ελεύθερος Γοργοπόταμος μέσα σε περιοχή Natura, δίπλα στο ιστορικό σύμβολο της Εθνικής Αντίστασης, δεν μπορεί να μεταφερθεί, ούτε να ανακατασκευαστεί. Αν χαθεί η φυσική και ιστορική του ακεραιότητα, η απώλεια είναι οριστική.

 

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΑ

 

1. Η περιοχή Natura δεν είναι απλώς μια περιοχή «όπου επιτρέπονται έργα». Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι σταθερή. Η περιβαλλοντική αδειοδότηση έργου μέσα σε περιοχή Natura αποτελεί εξαίρεση και όχι κανόνα. Η Διοίκηση έχει την υποχρέωση να αποδείξει, με πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση, ότι δεν θα υπάρξει ουσιώδης βλάβη στην ακεραιότητα του προστατευόμενου τόπου, σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ. 3 της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, όπως αυτό έχει ερμηνευθεί τόσο από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και από το ΣτΕ. Το βάρος της απόδειξης δεν μεταφέρεται στον πολίτη. Το φέρει αποκλειστικά η Διοίκηση και ο φορέας του έργου.

 

2. Η αρχή της προφύλαξης. Το ΣτΕ έχει επανειλημμένα δεχθεί ότι, όταν υπάρχει επιστημονική αβεβαιότητα, η Διοίκηση υποχρεούται να εφαρμόζει την αρχή της προφύλαξης. Δεν αρκεί η εκτίμηση ότι οι επιπτώσεις "πιθανόν" να είναι μικρές. Απαιτείται βεβαιότητα ότι δεν τίθεται σε διακινδύνευση η ακεραιότητα του οικοσυστήματος. Η αμφιβολία λειτουργεί υπέρ της προστασίας της φύσης και όχι υπέρ της υλοποίησης του έργου.

 

3. Οι σωρευτικές επιπτώσεις. Η νομολογία του ΣτΕ απαιτεί να εξετάζονται όλα τα υφιστάμενα έργα, όλα τα αδειοδοτημένα έργα και όλα τα σχεδιαζόμενα έργα στην ίδια λεκάνη απορροής. Όχι το ΜΥΗΕ ως απομονωμένο έργο. Ο Γοργοπόταμος αποτελεί τμήμα ενός ενιαίου υδρολογικού και οικολογικού συστήματος της Οίτης. Επομένως η ΜΠΕ οφείλει να αξιολογήσει τις σωρευτικές επιπτώσεις από άλλα ΜΥΗΕ, υδροληψίες, οδικά έργα, λοιπές ενεργειακές εγκαταστάσεις και κάθε άλλη επέμβαση, που επηρεάζει τη φυσική λειτουργία του ποταμού. Η παράλειψη αυτής της αξιολόγησης αποτελεί, σύμφωνα με πάγια νομολογία του ΣτΕ, ουσιώδη πλημμέλεια της περιβαλλοντικής αδειοδότησης.

 

4. Η οικολογική παροχή. Η διατήρηση μιας ελάχιστης οικολογικής παροχής δεν αρκεί. Το ζητούμενο είναι η διατήρηση της οικολογικής λειτουργίας του ποταμού. Το ΣτΕ δέχεται ότι η προστασία δεν αφορά μόνο την ποσότητα του νερού, αλλά τη συνέχεια του ποταμού, τα ενδιαιτήματα, τα ιχθυοπληθυσμιακά περάσματα, την υδρομορφολογία, τις φυσικές διεργασίες.

 

5. Η Οδηγία Πλαίσιο για τα Ύδατα. Η Οδηγία 2000/60/ΕΚ επιβάλλει την αρχή της μη υποβάθμισης. Δεν επιτρέπεται έργο που οδηγεί σε υποβάθμιση της οικολογικής κατάστασης ενός υδατικού σώματος. Η ΜΠΕ οφείλει να αποδείξει ότι η κατάσταση του Γοργοποτάμου δεν θα επιδεινωθεί.

 

6. Υπέρτερο δημόσιο συμφέρον. Η επίκληση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας δεν αρκεί. Το ΣτΕ έχει κρίνει ότι σε προστατευόμενες περιοχές απαιτείται ειδική και εμπεριστατωμένη στάθμιση. Ιδίως σήμερα, όταν ακόμη και η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Περιβάλλοντος αναγνωρίζει δημόσια, ότι το πρόβλημα της χώρας δεν είναι η έλλειψη αδειών ΑΠΕ αλλά η υπερπροσφορά έργων σε σχέση με τις δυνατότητες του ηλεκτρικού συστήματος και τη ζήτηση, η αναγκαιότητα κάθε νέας εγκατάστασης πρέπει να τεκμηριώνεται με ιδιαίτερη αυστηρότητα.

 

7. Η ιδιαίτερη ιστορική, φυσική και αναπτυξιακή αξία του Γοργοποτάμου Ο Γοργοπόταμος δεν είναι ένα οποιοδήποτε ρέμα, όπου προτείνεται ένα ΜΥΗΕ. Είναι ένα ενιαίο φυσικό, ιστορικό και πολιτιστικό τοπίο. Η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων αντιμετωπίζει τον Γοργοπόταμο κυρίως ως υδατικό πόρο προς ενεργειακή αξιοποίηση. Η προσέγγιση αυτή είναι ελλιπής. Ο Γοργοπόταμος αποτελεί έναν μοναδικό συνδυασμό φυσικού περιβάλλοντος, ιστορικής μνήμης και αναπτυξιακού δυναμικού, στοιχεία τα οποία η Διοίκηση οφείλει να συνεκτιμήσει κατά την περιβαλλοντική αδειοδότηση.

Σε μικρή απόσταση από τη θέση του έργου βρίσκεται η ιστορική γέφυρα του Γοργοποτάμου, τόπος εθνικής μνήμης και σύμβολο της Εθνικής Αντίστασης, όπου πραγματοποιείται κάθε χρόνο ο επίσημος πανελλήνιος εορτασμός της ανατίναξης της γέφυρας. Πρόκειται για χώρο με ιδιαίτερη ιστορική και πολιτιστική σημασία, αναγνωρισμένη τόσο από την Πολιτεία όσο και από τον Δήμο Λαμιέων.

Παράλληλα, το φαράγγι του Γοργοποτάμου θεωρείται από τα δυσκολότερα και εντυπωσιακότερα φαράγγια της Ελλάδας και συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαντικότερων της Ευρώπης λόγω της γεωμορφολογίας, των καταρρακτών και της φυσικής του ακεραιότητας.

Η περιοχή αυτή δεν αποτελεί μόνο προστατευόμενο οικοσύστημα του Δικτύου Natura 2000. Αποτελεί ταυτόχρονα σημαντικό προορισμό φυσιολατρικού τουρισμού, πεζοπορίας, canyoning, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, ιστορικού και πολιτιστικού τουρισμού.

Ο ίδιος ο Δήμος Λαμιέων έχει επενδύσει τα τελευταία χρόνια στην ανάδειξη του φυσικού και ιστορικού χαρακτήρα της περιοχής, υλοποιώντας έργα επισκεψιμότητας, περιπατητικών διαδρομών και ανάπλασης με στόχο την ήπια ανάπτυξη, την προσέλκυση επισκεπτών και την ανάδειξη της ιστορικής γέφυρας και του ποτάμιου τοπίου.

Επομένως προκύπτει ένα εύλογο ερώτημα: Πώς συμβιβάζεται η στρατηγική ήπιας ανάπτυξης του Δήμου με τη δημιουργία νέων τεχνικών έργων μέσα στον ίδιο φυσικό χώρο;

Η περιβαλλοντική αδειοδότηση δεν μπορεί να εξετάζει αποσπασματικά μόνο την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Οφείλει να σταθμίσει το σύνολο των δημόσιων αγαθών που διακυβεύονται, όπως η διατήρηση της φυσικής κοίτης του ποταμού, η προστασία του τοπίου, η λειτουργία του οικοσυστήματος Natura, η ιστορική φυσιογνωμία του Γοργοποτάμου, οι δυνατότητες βιώσιμης και ήπιας τοπικής ανάπτυξης.

Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 24 του Συντάγματος, δεν αφορά μόνο τα επιμέρους στοιχεία της φύσης, αλλά και τη διατήρηση της ενότητας και της φυσιογνωμίας του τοπίου, ιδίως όταν αυτό συγκεντρώνει ιδιαίτερη οικολογική, αισθητική και πολιτιστική αξία.

 

 

Συμπερασματικά, η παρούσα ΜΠΕ οφείλει να αποδείξει, πέραν κάθε εύλογης επιστημονικής αμφιβολίας, ότι το προτεινόμενο ΜΥΗΕ δεν υποβαθμίζει το υδατικό σώμα, δεν επηρεάζει την ακεραιότητα της περιοχής Natura, δεν δημιουργεί σωρευτικές επιπτώσεις, δεν παραβιάζει την αρχή της προφύλαξης, και ότι συμμορφώνεται με την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ, την Οδηγία 2000/60/ΕΚ και τη σχετική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Ελλείψει των παραπάνω προϋποθέσεων, η περιβαλλοντική αδειοδότηση του έργου δεν είναι νομικά επιτρεπτή. Η νομολογία του ΣτΕ δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην αυστηρή προστασία των περιοχών Natura, στην εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης και στην πλήρη αξιολόγηση των σωρευτικών επιπτώσεων, σύμφωνα και με τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Προτείνω και ζητώ την απόρριψή της