ΚΥΝΗΓΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΜΟ

 

Του Γιάννη Σχίζα

Κάποτε η έκφραση «Αλβανός τουρίστας» επιστρατεύονταν για να διακωμωδήσει  την ουσιαστική αποχή  αυτού του λαού  από τις τουριστικές απολαύσεις. Στη συνέχεια όμως τα πράγματα άλλαξαν, οι Αλβανοί προόδευσαν τόσο ώστε να ανακαλύψουν πως μεγάλο μέρος από τις  τουριστικές επενδύσεις  στην χώρα τους ήταν περιβαλλοντοκτόνες και εξωχώριες, με κύρια  προέλευση  την Αμερική.  Παράλληλα  έκαναν σχέδια για τον ποταμό  Αώο ή Βγιόζα, για τον οποίο συνεργάστηκαν με πολλές οργανώσεις, ελληνικές και μη, υπό τις ευλογίες της κυβέρνησης Ράμα.. Πρόσφατα όμως προχώρησαν σε  σφοδρές διαμαρτυρίες για την ανάπτυξη που θα ασκηθεί σε ένα   προστατευόμενο φυσικό οικοσύστημα που φιλοξενεί φλαμίνγκο, περισσότερα από 200 είδη αποδημητικών πτηνών, μεσογειακές φώκιες και θαλάσσιες χελώνες. Αξίζει να σημειωθεί ότι η  προτεινόμενη ανάπτυξη υποδαυλίζεται  από τις αμφιγνωμίες του  νόμου της Αλβανίας για τις προστατευόμενες περιοχές, που ψηφίστηκε  το 2024.

 

 Βέβαια η ισχυρή δόση περιβαλλοντικής συνείδησης δεν συνταιριάζονταν με την αίσθηση της Δικαιοσύνης, καθώς  τα δικαιώματα των Ελλήνων της Βόρειας Ηπείρου που διεκδικούσαν ένα μέρος της υποψήφιας παραλιακής γης μπήκαν σε δεύτερο πλάνο : Αυτών που ο παν..αλάκας Πρωθυπουργός Ράμα «ελάμβανε γνώση» τώρα προσφάτως….Γράφει ο Ορφέας Μπέτσης στο SLPRESS:  

“ Το όργιο από τον Κόλπο της Αυλώνας, τη Νάρτα και το Σβερνέτσι, τη Χιμάρα και τη Νίβητσα, τον Άγιο Γεώργιο και το Βουθρωτό, ξεπερνά ακόμη και τις πρακτικές του κομμουνιστικού καθεστώτος του Χότζα! Τότε το σύνολο των ιδιοκτησιών κρατικοποιήθηκαν, αλλά δεν απαλλοτριώθηκαν. Η σημερινή κυβέρνηση Ράμα έχει επιδοθεί εδώ και 17 χρόνια σε μία σταδιακή και οριστική απαλλοτρίωση της ιδιοκτησίας, προς όφελος ανθρώπων και συμφερόντων που καμιά σχέση δεν έχουν με την περιοχή και την ιστορία της”.…

 

 

Αλλά η Αλβανία δεν ήταν η πρώτη διδάξασα, σε κινήματα κατά του υπερτουρισμού, σε διαμαρτυρίες για την (κατά)χρηση παραλιακών  και άλλων πολιτιστικών πόρων,..Αν αφήσουμε στην άκρη την δική μας Πάρο, όπου ένα δραστήριο τοπικό κίνημα  ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τα θέματα της παραλίας, μπορούμε να περάσουμε στην Ισπανία, που είδε πέρυσι χιλιάδες ανθρώπους να διαδηλώνουν ενάντια στην παρουσία αναρίθμητων τουριστών σε ορισμένες περιόδους του έτους. Και φυσικά στην Ιταλία, που πιέζεται να προστατέψει τη Βενετία, «που δεν ανήκει πια στον εαυτό της, είναι το αγαθό όλων μας, η πόλη μας, το όνειρό μας, η σιωπηλή καταφυγή μας» κατά πως έλεγε ο Φερνάντ Μπρωντέλ, διάσημος αναλυτής των Μεσογειακών προβλημάτων.

Παλιότερα θέμα είχε εγερθεί σχετικά με τα νησιά Γκαλαπάγκος και τη παρουσία πολλών επισκεπτών, και είχε τεθεί ένας αριθμός παρουσίας επισκεπτών. Επίσης είναι «στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων» η περίπτωση του παραλιακού μετώπου της Καλαμάτας- που παραχωρείται ανέμελα και ανεγκέφαλα από την κυβέρνηση -  ενώ ανάλογες επενδύσεις κυοφορούνται  στα Χανιά της Κρήτης και αλλαχού της χώρας..

Οι χώρες έχουν για τα καλά βάλει  πορεία για τους παράκτιους προορισμούς : « Η νίκη του καλοκαιριού  είναι και η νίκη της μάζας»,  βεβαιώνει ο Μωρίς Αιμάρ. Τα τέσσερα “s” (sun,sea,sand, sex – o ήλιος, η θάλασσα, η άμμος, το σεξ ) γίνονται και εξακολουθούν να είναι κυρίαρχα στις προτιμήσεις των τουριστών. Ταυτόχρονα  έρχεται και η προσπάθεια των τουριστικών αρχών να ενισχύσουν τον ορεινό τουρισμό και μάλιστα  σε 12μηνη βάση. Σε γενικές όμως γραμμές η υπερκυριαρχία του υπερτουρισμού  φέρεται ως  σίγουρη, με αποτέλεσμα να  αποστερεί τις τοπικές κοινωνίες από φυσικούς πόρους, από στέκια για δραστηριότητες παντός είδους, από την εγκάρδια σχέση  με το κύμα και τα σπορ που συνδέονται μαζί του , από τη θάλασσα γενικά και από  τη ραστώνη των διακοπών.

Στην Ελλάδα ο πρώτος που ασχολήθηκε με τη θέσπιση  του Νόμου 2160/93  κατά των αυτοσχέδιων – με σκηνή-   διακοπών, ήταν ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Πολύ περισσότερο από το ενδιαφέρον  για την καθαριότητα και κοσμιότητα των χώρων διακοπών, έπαιζε ρόλο  η κερδοσκοπική  ματιά σε  αυτούς τους χώρους. Ο πολιτικός που συνδύαζε την χονδροειδή μορφή του Οβελίξ  με την πρακτική απόρριψη της θερινής απόλαυσης , ήταν αδύνατο να συλλάβει  την κρίσιμη σημασία ενός ηλιοβασιλέματος κοντά στη θάλασσα, της μαγείας μιας νύχτας  με φεγγάρι, ενός λυκαυγούς με διακριτικό φως….

ΚΡΙΤΙΚΉ ΣΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ   

Στην Ελλάδα ξεκινήσαμε μεταπολεμικά το 1950, με 50 χιλιάδες τουρίστες. Μετά μερικά χρόνια η νήσος Υδρα πήρε τα πρωτεία αυτής της ανάπτυξης, με το γύρισμα του έργου «Το παιδί και το δελφίνι» το 1957  και αρκετές διάσημες συμμετοχές, όπως της Σοφίας Λόρεν. Τα «καλλιτεχνικά ερεθίσματα» συν τα αναμφισβήτητα προσόντα του νησιού  αποτέλεσαν κίνητρο για το σχηματισμό μιας κοινότητας λογοτεχνών, ζωγράφων, γλυπτών, καλλιτεχνών και εν πάση περιπτώσει αργόσχολων, που  «ξεχειμώνιαζε» στην Ύδρα, κάποτε τον μισό χρόνο.

Η Ύδρα έγινε πόλος έλξης επωνύμων όπως οι Λένον, Κλάπτον, Rolling Stones, Ωνάσης και Κάλλας, Τζάκι, Ρεξ Χάρισον, Πίτερ Ουστίνωφ, Σοράγια, Χένρι Μίλερ, Λέοναρντ Κοέν, η Μελίνα με τον Ντασέν και πολλοί άλλοι. Μετά το «παιδί και το δελφίνι» ήλθε η πιο στοχαστική  «Φαίδρα»(1962) με την Μελίνα Μερκούρη και  τον Άντονυ Πέρκινς, αλλά πλέον ήταν αργά- η Ελλάδα είχε καθιερωθεί σαν τουριστικός προορισμός : . Στη συνέχεια   ακολουθήσαμε την πεπατημένη των άλλων χωρών – ιδιαίτερα της Γαλλίας, που ήταν η χώρα με το μεγαλύτερο αριθμό αφίξεων. Ταυτόχρονα  ήρθε η πρακτική της αποσιώπησης των εγχώριων μειονεκτημάτων- που θύμιζε λίγο τον Τόμας Μάν στο μυθιστόρημά του «Θάνατος στη Βενετία»: Οι αρχές έπρεπε να εγκωμιάζουν κάθε τι καλό και να τηρούν σιγή ασυρμάτου απέναντι σε κάθε κακό, ακόμη και αν αυτό ήταν μια επιδημία χολέρας που έδιωχνε τον τουρισμό…..

Ο Hans Magnus Enzensberger   στο δοκίμιό του «Μια θεωρία για τον τουρισμό»  αναφέρεται στις πρώτες προσπάθειες για τη διατύπωση  κριτικής για τον τουρισμό. Αναφέρεται ιδιαίτερα στον Εγγλέζο Stand, που  το 1903 έγραφε ότι  « Στο διάστημα των τελευταίων πενήντα χρόνων  συντελέστηκε μια τρομακτική μεταβολή», περιγράφοντας την αλλαγή του αναγλύφου ολόκληρων περιοχών, όπως της Ελβετίας :  

 «Τρένα διασχίζουν τη χώρα. Τούνελ έχουν τρυπήσει τις Άλπεις. Εναέριοι σιδηρόδρομοι λειτουργούν εκεί που μια βουνοκορφή προσφέρει ωραία θέα. Τεράστια ξενοδοχεία ξεφύτρωσαν παντού». Παρ’ όλα αυτά, μερικά χρόνια αργότερα ο Πικάσο με μια ομάδα Καλλιτεχνών θα απολαμβάνει  την απομόνωση  ενός χώρου στη Νότια Γαλλία, που έμελλε αργότερα να γίνει εστία ενός glamorous ρεύματος διακοπών…

Ο τουρισμός γίνεται χωροεπεκτατικός, χωροκτητικός, ικανός να μιμείται κεντροευρωπαίκά χωριά στην Ισπανία, ικανός να παίζει με παιχνιδότοπους  όπως η Disneyland των Παρισίων, ικανός να απολαμβάνει περιοχές όπου αναπτύσσεται ένα fake ρεύμα – τάχα μου «εξωτικών χώρων για κολύμπι », που εγκαθίστανται στα περίχωρα του Βερολίνου. Ακόμη όμως ο τουρισμός επιδίδεται σε εξορμήσεις στο διάστημα, καλλιεργεί τη νέα φάση εξόδου από το γήϊνο περιβάλλον, πληρώνοντας βέβαια αδρά τις υφιστάμενες αρχές .Απέναντι σ’ αυτές τις προκλήσεις προβάλει ένα νέο ρεύμα, που είναι τελικά παλιό!.

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

Δεν είναι η αναζήτηση κάποιων τυπικών στοιχείων, κάποιας τυπικής συμπεριφοράς. Δεν είναι η αναζήτηση κάποιου ξεχωριστού χώρου. Δεν είναι η εύρεση κάποιων ανθρώπων και η συσχέτιση μαζί τους. Δεν είναι η εύρεση κάποιας επιχειρηματικότητας και η πρόσδεση σ’ αυτήν – είτε είναι μεγάλη, είτε μικρομεσαία, είτε αποτελείται από τους κραυγάζοντες «ρουμς του λετ».

 Ο οικοτουρισμός μπορεί να απαλλαγεί από την αναζήτηση του χώρου, να επιλέξει κάποιον από τους άπειρους χώρους ή και κανέναν, παραμένοντας στα αυτά μέρη. Να μην αναζητήσει ανθρώπους και μια «υγιή επιχειρηματικότητα» – μπλεγμένη με συνταγές και προτάσεις για ζωή εκτός των τειχών.

Ο οικοτουρισμός θέλει αρετήν και τόλμην, επί πλέον όμως βολεύεται με λιγότερα  λεφτά από τον συμβατικό και  ενσταυλισμένο τουρισμό, που υπνοβατεί  από τόπου εις τόπον ….

 

·     Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας του βιβλίου «Ο άλλος τουρισμός», εκδόσεις Οικοτοπία και Εναλλακτικές εκδόσεις, Αθήνα 1998