Δημοσιεύτηκε στο ΠΟΝΤΙΚΙ
Η απόφαση του Ρωμαίου αυτοκράτορα Καρακάλλα το 212 μ.Χ. να παραχωρήσει με διάταγμά του (Constitutio Antoniniana) τη ρωμαϊκή ισοπολιτεία σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους, αποτελεί ένα πρώτο βήμα «απομάκρυνσης» από τον αρχαίο κόσμο. Θα επακολουθήσουν στη συνέχεια και τα υπόλοιπα: Η τομή του ρωμαϊκού κράτους σε δυτικό και ανατολικό, η αναγωγή της Κωνσταντινούπολης σε πρωτεύουσα της ανατολικής αυτοκρατορίας, κυρίως όμως ο εκχριστιανισμός…
Αρχίζει η μεγάλη θρησκευτική εποποιία των ταξιδιών προς τους Αγίους Τόπους, που θα διακοπεί ή θα πάρει άλλες μορφές μόνο στους χρόνους της κατάληψης των Αγίων Τόπων από τους Άραβες και των Σταυροφοριών (1095 – 1204), για να συνεχιστεί μετά τη λήξη τους..
H εμφάνιση του Χριστιανισμού και η μετατροπή του σε καθεστωτική θρησκεία από τον Δ’ αιώνα θα τροφοδοτήσει ένα κύμα μετακινήσεων που δεν σχετίζεται με οικονομικές ή πολιτικές επιδιώξεις.
Στους πρώιμους χριστιανικούς χρόνους, όταν η νέα θρησκεία έδινε δείγματα σεμνοτυφίας απέναντι στον έκλυτο κόσμο του δωδεκαθέου, ο ερωτισμός ήταν παρών στις εστίες του μαζικού τουρισμού. Ο τουρισμός στην Παλαιστίνη «δεν έτρεφε κανέναν σεβασμό για την αγιότητα και έκανε τις πόλεις των Αγίων Τόπων να μοιάζουν περισσότερο με Σόδομα και Γόμορρα παρά με την Εδέμ» γράφει ο Lionel Casson.
Και παραθέτει τη μαρτυρία του Ιερώνυμου σε μια επιστολή του στον Παυλίνο της Νώλας το 394 – 395 μ.Χ.: «Η πόλη (Ιερουσαλήμ) είναι γεμάτη από κάθε λογής ανθρώπους, υπάρχει τέτοιος συνωστισμός ανδρών και γυναικών που, αν σε άλλα μέρη μπορείς να αποφύγεις ορισμένα πράγματα, εδώ πρέπει να ανεχθείς τα πάντα».
Ταξίδι της μόδας
Ο Κυριάκος Σιμόπουλος σημειώνει: «Το ταξίδι στην Ιερουσαλήμ γίνεται της μόδας και η πόλη, αφετηρία του Χριστιανισμού, θα εξελιχθεί τους επόμενους αιώνες, μέχρι ακόμη και μετά την Αναγέννηση, σε αποδέκτη χιλιάδων επισκεπτών που τρέφονται από τη μνήμη των χριστιανικών θαυμάτων και από τα ντοκουμέντα της νέας θρησκείας».
Στις αρχικές φάσεις του νέου ταξιδιωτικού κύματος το θρησκευτικό προφίλ παραμένει άθικτο ή τουλάχιστον η παρουσία των ξένων επισκεπτών επιδρά ελάχιστα στη διαμόρφωσή του. Όμως οι αυξανόμενες αφίξεις στον χώρο θα προκαλέσουν αρκετές αλλοιώσεις. Ο Σιμόπουλος περιγράφει με γλαφυρότητα τη διαδικασία αυτής της προσαρμογής:
«Δεν αρκούσε πια ο Τίμιος Σταυρός. Στις αρχές του Ε’ αιώνα οι προσκυνητές αντίκριζαν με δέος τον “λίθον του μνημείου”, την πλάκα του τάφου που βρέθηκε “αποκεκυλισμένη”, τον ίδιον τον “ακάνθινο Στέφανο”, τον “κάλαμον” και τον “σπόγγον”, τη “λόγχην”, το “ποτήριον” που χρησιμοποίησε ο Χριστός κατά τον Μυστικό Δείπνο. Κι ακόμη τον δίσκο όπου ο δήμιος είχε εναποθέσει την κεφαλή του Ιωάννου του Προδρόμου. ‘Έναν περίπου αιώνα αργότερα, ο Λατίνος Άγιος Αντωνίνος αποκαλύπτει την εξέλιξη που είχε σημειωθεί στην οργάνωση του σκηνικού των αξιοπερίεργων της χριστιανικής λατρείας. Στην Κανά ο Αντωνίνος κοιμήθηκε στο ίδιο κρεβάτι όπου αναπαύθηκε ο Χριστός… Στη Νεοκαισάρεια οι μοναχοί τού έδειξαν την καρέκλα όπου καθόταν η Παναγία τη στιγμή που την επισκέφθηκε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, καθώς και το πανέρι με το εργόχειρό της… Στη Ναζαρέτ είδε ένα κούτσουρο όπου καθόταν ο Χριστός σε παιδική ηλικία με τους συντρόφους του».
Οι ξεναγοί της εποχής, ιερείς και μοναχοί, θα δείξουν στον Αντωνίνο ακόμη και τις πέτρες του λιθοβολισμού του Αγίου Στεφάνου. Και ο Αντωνίνος βεβαιώνει στη συνέχεια ότι είδε τη γυναίκα του Λωτ ως στήλη άλατος, διαψεύδοντας αυτούς που ισχυρίζονταν ότι τα γιδοπρόβατα, γλείφοντας το αλάτι, έφτασαν να εξαφανίσουν τη στήλη! Θα υποστηρίξει ακόμη ότι είδε στις υπώρειες του Σινά να βόσκουν λιοντάρια και λεοπαρδάλεις μαζί με κατσίκια και άλογα, απηχώντας τη βιβλική ιδέα της συνύπαρξης των ειδών!
Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Αντωνίνος φτάνοντας στην Κανά, όπου ο Χριστός ευλόγησε τον γάμο, αναφέρει πως κάθισε στο ίδιο το κάθισμα του Χριστού και εκεί «ντρέπομαι που το λέω, έγραψα το όνομα των γονέων μου». Στη συνέχεια επισκέπτεται την Παλαιστίνη και καταθέτει ως μαρτυρία ότι οι ντόπιοι του έδειξαν το σχολικό θρανίο όπου καθόταν ο Χριστός όταν ήταν μαθητής και το τετράδιο όπου έκανε την αντιγραφή του!
Φαντασία ξεναγών – ευφάνταστοι επισκέπτες
Οι ευφάνταστοι ξεναγοί τροφοδοτούσαν τους επισκέπτες με νέα ιερά αξιοθέατα, οι ευφάνταστοι επισκέπτες όπως η Αιθερία διαβεβαίωναν ότι είδαν με τα ίδια τους τα μάτια τη φλεγόμενη βάτο της Παλαιάς Διαθήκης άθικτη και ανθηρή!
Καθ’ όλη τη διάρκεια των προσκυνηματικών εξορμήσεων τον Μεσαίωνα, το δεισιδαιμονικό πνεύμα θα εκδηλώνεται μέσα από μια λυσσασμένη διεκδίκηση ενθυμημάτων. Οι προσκυνητές θα συλλέγουν πετραδάκια από αγιασμένες περιοχές, νερό από ρυάκια όπου είχαν σβήσει τη δίψα τους άγιοι, χώμα από το όρος των ελαιών όπου «υπήρχαν» τα τελευταία εν ζωή αποτυπώματα του Χριστού. Ένας μάλιστα θα κόψει με τα δόντια του κομμάτι του «Τιμίου Σταυρού» επιβάλλοντας έτσι την περιφρούρησή του από νέους κληρικούς.
Τον 14ο αιώνα ο Άγγλος ευγενής Μάντεβιλ θα γράψει στα «Ταξίδια» του ότι είδε με τα μάτια του γίγαντες ύψους 9 μέτρων, δέντρα που οι καρποί τους γίνονται πουλιά για φάγωμα, φυτά που φυτρώνουν το πρωί, το μεσημέρι γίνονται δέντρα και το δειλινό βγάζουν ώριμους καρπούς, ένα ποτάμι που πηγάζει από τον Παράδεισο και αντί για νερό στην κοίτη του κουβαλάει πολύτιμα πετράδια κι ακόμη ιπποκένταυρους και άλλα τέρατα στα νησιά του ωκεανού.
Η θρησκευτική «ανανέωση ψυχής» στην κοιτίδα του Χριστιανισμού δεν είναι απαλλαγμένη ξένων προσμείξεων. Τους θρησκευτικούς ταξιδιώτες στην Παλαιστίνη ακολουθούν κοσμοπολίτες της τότε εποχής κι ακόμη άλλοι τυχοδιωκτικοί τύποι, γενικώς περιπλανώμενοι και γλεντοκόποι. Σύμφωνα με μαρτυρία του Ελληνιστή Έρασμου τον ΙΣΤ’ αιώνα, τα κίνητρα των επισκεπτών της Ιερουσαλήμ δεν περιλαμβάνουν μόνο τον χριστιανικό ζήλο, αλλά επιπλέον την κοινή αναψυχή και την περιπέτεια. Τον ίδιο αιώνα ο Ιταλός κληρικός Noe Bianco (1527) συμβουλεύει τον υποψήφιο ταξιδιώτη «να τακτοποιήσει τις υποθέσεις του και να ετοιμάσει τη διαθήκη του, για να μην βασανίζονται οι κληρονόμοι του εάν τον πάρει ο Θεός». Και ο Ιταλός ιππότης Giovani Zuallardo γράφει για τις δοκιμασίες του ταξιδιού στις ελληνικές θάλασσες:
«Μουχλιασμένα παξιμάδια γεμάτα σκουλήκια, κρασί – ξύδι, νερό βρώμικο, μανέστρα και ο θεός να μας φυλάει. Και αν είσαι φτωχός ταξιδιώτης να σε πετούν στο αμπάρι, να ψήνεσαι από τη ζέστη, να λιποθυμάς από την μπόχα, να κουβαριάζεσαι ανάμεσα σε φορτσέρια, κάσες και πραμάτειες, να κοιμάσαι σαν το γουρούνι, να μην μπορείς να γυρίσεις στο πλευρό ούτε να σηκωθείς. Να σε διπλαρώνουν ναύτες, μεγάλοι και μικροί, αφεντικά και δούλοι, βρωμεροί και ελεεινοί, να τρώνε το φαΐ σου και να πίνουν με την κούπα σου… Όποιος αποφασίσει αυτό το ταξίδι πρέπει να αφήσει την καλοπέρασή του, να μη συλλογίζεται πόσον καιρό θα λείψει, να είναι έτοιμος για βάσανα, για κακομεταχείριση, για κακό ύπνο, να κάνει παρέα με όλο τον κόσμο, να μην ενοχλείται από τις ψείρες ούτε να διστάζει να νιφτεί με βρώμικο νερό, αλλά να τα δέχεται όλα με υπομονή και καλή καρδιά».
Ο θρησκευτικός τουρισμός προς την Παλαιστίνη θα συνεχίσει την παράλληλη ζωή του με το μεμονωμένο, περιηγητικό ταξίδι. Μάλιστα η μεταφορά των προσκυνητών μέχρι τον ΙΕ’ και ΙΣΤ’ αιώνα θα δημιουργήσει ανθούσες επιχειρήσεις και κερδοφόρα γραφεία ταξιδίων. Στη Βενετία καταφθάνουν κοπάδια προσκυνητών από όλες τις χώρες της Ευρώπης. Για την παροχή πληροφοριών και την προστασία τους από κάθε εκμετάλλευση, η Ενετική Πολιτεία θα θεσπίσει ειδικό σώμα ξεναγών με επικεφαλής δυο ανώτερους υπαλλήλους, που ονομάζονται Cattaveri. Όμως σταδιακά αναδύεται το αναγεννησιακό πνεύμα και η γνωσιολογική περιήγηση αντικαθιστά εν μέρει τη θρησκευτική.
Τον 16ο αιώνα οι γόνοι των πλουσίων και αριστοκρατικών οικογενειών της Αγγλίας έρχονται στην ηπειρωτική Ευρώπη για να ολοκληρώσουν τη μόρφωσή τους. Στο τέλος του 18ου αιώνα υπάρχουν 4.000 περίπου Άγγλοι με τους υπηρέτες τους που περιοδεύουν στον χώρο της Γηραιάς Ηπείρου. Στις αρχές του 19ου αιώνα ο Λόρδος Βύρων διατρέχει την Ελλάδα και μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με άμεσο στόχο την επιμόρφωσή του. Το ταξίδι ήταν μέσο γνώσης, η μετακίνηση ήταν πηγή συμπερασμάτων για τον τοπικό πληθυσμό και τις συνθήκες της ζωής του.
Εκδόσεις βιβλίων
Οι ιδιωτικές αφηγήσεις τροφοδοτούν πολυάριθμες εκδόσεις βιβλίων, που απευθύνονται στο πλατύ κοινό και εξάπτουν τη φαντασία του. Σε μια εποχή βραδύτατης διακίνησης των ιδεών (1600 – 1660) και σε χρονική απόσταση μόλις ενάμιση αιώνα από τον Γουτεμβέργιο (1440), μόνο στη Γαλλία εκδίδονται τετρακόσια βιβλία ταξιδιωτικού περιεχομένου. Ο Ρουσώ με το μυθιστόρημα του «Julie», που περιγράφει μια πορεία στις Άλπεις, δημιουργεί την απαρχή ενός μεγάλου ρεύματος περιηγητών στον επιβλητικό αυτό ορεινό όγκο.
Τα περιηγητικά έργα γνωρίζουν τον 19ο αιώνα μεγάλη επιτυχία χάρη στην ύπαρξη οργανωμένων εκδοτικών οίκων στο Λονδίνο, στο Παρίσι, στη Ρώμη. Το πνεύμα της αναζήτησης γιγαντώνεται μέσα από την παρουσία εκδόσεων, που εξάπτουν τη φαντασία. Το 1842 εκδίδεται το «Illustrated London News», το πρώτο εικονογραφημένο περιοδικό στον κόσμο, το οποίο επιτυγχάνει ρεκόρ πωλήσεων το 1863 με 310.000 αντίτυπα!
Ταυτόχρονα σχεδόν με τη συγκεκριμένη εκδοτική επιτυχία, έρχεται μια άλλη: Ο Άγγλος Τόμας Κουκ μεταφέρει το 1841 με τραίνο 500 μέλη ενός «συνδέσμου εγκρατείας» κατακτώντας μια παταγώδη επιτυχία! Τελικά, αφού δοκιμάσει όλα τα μέσα και τους προορισμούς, οργανώνει τον πρώτο γύρο του κόσμου το σωτήριο έτος 1872…
* Τα στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο του Γιάννη Σχίζα «Ο άλλος τουρισμός»
Διαβάστε επίσης:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου