Ο ΤΙΒΕΡΗΣ ΘΑ ΓΙΝΕΙ ΚΟΛΥΜΒΗΣΙΜΟΣ !

 

Του Γιάννη Σχίζα

Ποντίκι, 5.10.26

Ο ιστορικός Τίβερης  είναι ένα από τα ενδιαφέροντα  ποτάμια της Ευρώπης, όπως είναι για τη Γαλλία ο Σηκουάνας ή ο Τάμεσης  για την Αγγλία. Ο Τίβερης  πρόκειται  εντός της 6ετίας 2027-2032 να αποκτήσει τις ποιότητες εκείνες που θα τον κάνουν κολυμβήσιμο: Αυτή είναι μια νέα είδηση που  εν μέσω της κατήφειας των καιρών  αντλούμε από τον ιστότοπο των Πρασίνων.  

Τα  ποτάμια είναι από τα μεγάλα θέματα της εποχής μας, που μάλιστα απειλούν με πολέμους. . Δεν εννοούμε φυσικά τα ‘ποτάμια’  που σχηματίζονται «αυθορμήτως» , συνοδεύοντας  μετεωρολογικά φαινόμενα και καταλήγοντας σε ευκαιριακούς χειμάρους   στην Μάνδρα,  στο Πήλιο, στη Θεσσαλία, στη Σύμη και αλλαχού : Εννοούμε  τα τακτικά ποτάμια,  που ακολουθούν τις καιρικές διακυμάνσεις, που  είναι χρήσιμα για την υδροηλεκτρική ενέργεια ή τη συμβολή τους στην άρδευση ή ύδρευση , που ενδεχομένως συνδέονται με το rafting (κατάβαση ποταμού),  παρά τις απόψεις περί θερμοκηπίου. Από την ανάλυσή μας εξαιρούμε ποτάμια όπως ο Καλαμάς, που στάθηκε εμπόδιο στην κάθοδο του Ιταλικού Στρατού στις πρώτες ημέρες του πολέμου του 1940, ο οποίος Καλαμάς  δεν μπορούσε να βρεθεί  από τους Ευρωπαίους σε χάρτες της εποχής λόγω του μικρού μεγέθους του – και της ανυπαρξίας Google την εποχή εκείνη….

Ποταμώ ουκ έστιν εμβήναι δις τω αυτώ 

Ο Ηράκλειτος, ο επονομαζόμενος «Σκοτεινός», έλεγε ότι «δεν μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι για δεύτερη φορά», στη δε καθομιλουμένη λέμε τη φράση «άνω ποταμών» για να δηλώσουμε κάτι παράλογο ή αφύσικο.

Η ελληνική Θράκη δεν κινδυνεύει πλέον από τις πλημμύρες του Έβρου, που ήταν κάποτε συνηθισμένες – εξ  αιτίας των Βουλγαρικών «κατασκευών». Εξ άλλου η Τουρκία, ως «σιγανό ποτάμι», συνεχίζει την ίδια πρακτική με τους ποταμούς του Ιράκ και της Συρίας, δηλαδή περικόπτει τη ροή του νερού παρά τις ισχύουσες διεθνείς συμφωνίες  περί ποταμών. Από την άλλη πλευρά συνεχίζεται η υπονόμευση των λιμνών, οι οποίες χάνουν το υδάτινο περιεχόμενό τους, όπως η λίμνη Αράλη και  η Κασπία Θάλασσα .

           Όμως τα ποτάμια συνεχίζουν τη ροή τους, ενώ υπάρχουν και θετικές εξελίξεις σ’ αυτήν την περίπτωση: Από την έκθεση του συνασπισμού οργανώσεων Dam Removal Europe (DRE), έρχεται η είδηση ότι τουλάχιστον 325 τεχνητοί φραγμοί απομακρύνθηκαν από ποτάμια συστήματα στην Ευρώπη το 2022. Το νούμερο αυτό αντιστοιχεί σε αύξηση 36% σε σχέση με το 2021 και δείχνει τη δυναμική του κινήματος απομάκρυνσης φραγμών στην Ευρώπη – ενός κινήματος που αποσκοπεί στην αποκατάσταση της συνεκτικότητας, της υδρομορφολογικής και οικολογικής ακεραιότητας των ποταμών.

       Βέβαια στην Ευρώπη υπολογίζεται ότι υπάρχουν πάνω από 1 εκατομμύριο τεχνητοί φραγμοί, διαφόρων τύπων και διαστάσεων, με το 15% αυτών να θεωρούνται απαρχαιωμένοι. Η κατασκευή φραγμάτων σε ολόκληρο τον κόσμο γίνεται επιπλέον για σκοπούς ηλεκτροπαραγωγής, έχει δε πάρει μεγάλες διαστάσεις. Υπάρχουν 60.000 φράγματα στον κόσμο και 3.700 βρίσκονται υπό κατασκευή, από τα οποία πολλά βρίσκονται στα Βαλκάνια. Μόνο το 37% των 242 μεγάλων ποταμών συνεχίζει να κυλάει ελεύθερα και να χύνεται σε κάποια θάλασσα! Ωστόσο, τα νέα στοιχεία από την Ευρώπη είναι ενθαρρυντικά: Το 2025 σημειώθηκε νέο ευρωπαϊκό ορόσημο καθαίρεσης τεχνητών φραγμών, με περισσότερα από 600 εμπόδια να απομακρύνονται από ευρωπαϊκούς ποταμούς – αύξηση κατά 11% σε σχέση με το προηγούμενο έτος.  Η χώρα που πρωτοπόρησε το 2025 ήταν η Σουηδία, όπου απομακρύνθηκαν συνολικά 173 εμπόδια, με ακόλουθες τη Φινλανδία (143) και την Ισπανία (109). Η Ισλανδία και η Βόρεια Μακεδονία προχώρησαν για πρώτη φορά στην αφαίρεση τεχνητών φραγμών, αποκαθιστώντας τη φυσική ροή των ποταμών τους. Υπολογίζεται ότι πλέον έχουν απομακρυνθεί από τους ποταμούς της Ευρώπης τουλάχιστον 9.681 φράγματα και άλλα μικρότερα εμπόδια, συνολικά.

Από τις χώρες με μακρά παράδοση στην αποκατάσταση ποταμών μέχρι εκείνες που μόλις κάνουν τα πρώτα τους βήματα, το μήνυμα είναι κοινό: Οι ποταμοί της Ευρώπης αρχίζουν να ρέουν ξανά ανεμπόδιστοι!

Η αποκατάσταση των ποταμών αποκτά πλέον και σαφή θεσμική διάσταση. Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης θέτει ως στόχο την αποκατάσταση τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών σε ελεύθερη ροή σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση  έως το 2030, κυρίως μέσα από την απομάκρυνση τεχνητών εμποδίων. Τα κράτη μέλη οφείλουν να καταγράψουν τα τεχνητά εμπόδια και να προσδιορίσουν εκείνα που μπορούν να απομακρυνθούν, δίνοντας προτεραιότητα στα εμπόδια που δεν εξυπηρετούν πλέον το σκοπό τους.

 

Ο,τι χάνεται, κερδίζεται

«Η φυσική ροή του νερού είναι να χάνεται» έλεγε το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF) εννοώντας ότι το νερό των ποταμών πρέπει να διοχετεύεται στους φυσικούς αποδέκτες του (θάλασσες, λίμνες κ.λπ.)... . Στην Ισπανία σχεδιαζόταν η εκτροπή των υδάτων του ποταμού Έβρο σε απόσταση 1.000 χλμ., αλλά το σχέδιο τελικά ματαιώθηκε. Όμως αυτή και μόνο η εκπόνησή του έδειξε το μέγεθος της ανθρώπινης αλαζονείας απέναντι στη φύση. Σημειωτέον ότι τα φράγματα έχουν περιορισμένη λειτουργικότητα, δεδομένου ότι καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους το νερό κομίζει ύλες, οι οποίες συσσωρεύονται στην περιοχή του φράγματος.

Στην Ελλάδα είχαμε τις περιπέτειες του Αχελώου και μάλιστα από το 1983, ύστερα από τις υποσχέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου προς τους αγρότες για την προσφορά νερού. Τελικά οι υποσχέσεις δεν πραγματοποιήθηκαν και το φράγμα κόλλησε στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αφήνοντας την Άνω Κοίτη του Αχελώου άθικτη και μια κατασκευή στη Μεσοχώρα εκκρεμούσα.

  

Τα ποτάμια είναι οι πιο απειλούμενοι τύποι οικοτόπων παγκοσμίως. Το παράδειγμα των μεταναστευτικών ειδών ψαριών στην Ευρώπη δείχνει το μέγεθος της απειλής. Από το 1970 οι πληθυσμοί τους (π.χ. χέλι, γριβάδι, ποτάμια ρέγγα, οξύρρυγχος) έχουν μειωθεί κατά 94%, κυρίως ως αποτέλεσμα της διευθέτησης των ποταμών και της κατασκευής φραγμάτων.

ΤΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΑΩΟΣ

 

Η Διεθνής Ένωση Προστασίας της Φύσης (IUCN), η Πίνδος Περιβαλλοντική, το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA) και το The Green Tank, αφιέρωσαν μια εβδομάδα στον ποταμό Αώο – και πιο συγκεκριμένα στο πιο ευάλωτο, μη προστατευόμενο τμήμα του, μεταξύ του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου και των συνόρων Ελλάδας – Αλβανίας.

 Ο ποταμός αυτός είχε κινήσει το ενδιαφέρον των επενδυτών της γειτονικής χώρας, που σχεδίαζαν να δημιουργήσουν έξι φράγματα κατά μήκος της ροής του! Όμως τα σχέδιά τους δεν τελεσφόρησαν.

Έπειτα από δραστήρια, υπερδεκαετή κινητοποίηση σειράς περιβαλλοντικών οργανώσεων, την 15η Μαρτίου 2023 στο Τεπελένι ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Έντι Ράμα και η υπουργός Περιβάλλοντος και Τουρισμού Μιρέλα Κουμπάρο ανακήρυξαν τον Αώο – Vjosa σε «Εθνικό Πάρκο Άγριου Ποταμού».

Από τα σύνορά του με την Ελλάδα έως την Αδριατική θάλασσα, ο Αώος – Vjosa και όλοι οι μεγάλοι, συνδεδεμένοι μ’ αυτόν, παραπόταμοι ελεύθερης ροής σε ένα ποτάμιο σύστημα συνολικού μήκους άνω των 400 χλμ.,  θα απολαμβάνουν το υψηλότερο επίπεδο προστασίας, γεγονός που είναι μοναδικό στην Ευρώπη.

Στην υπόθεση αυτή συνέβαλαν μια σειρά από οργανώσεις όπως η Euronatur, η Riverwatch, η EcoAlbania και η MedINA, επίσης η IUCN ECARO, η Πίνδος Περιβαλλoντική και το Green Tank από την Ελλάδα, από γενικότερους ευρωπαϊκούς χώρους το Tour du Valat, το Wetlands International και το Ίδρυμα MAVA. Η Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης εξέφρασε την πεποίθησή της για τη διατήρηση και υπεράσπιση της φυσικότητας των ποταμών της Ελλάδας, που αντιμετωπίζουν σήμερα σημαντικές απειλές από φράγματα και μικρά υδροηλεκτρικά έργα.

 «Η ώρα έχει φτάσει πλέον και για την Ελλάδα να κάνει το επόμενο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση. Το μεγαλύτερο μέρος της λεκάνης απορροής του ποταμού Αώου στην ελληνική επικράτεια εμπίπτει στα όρια του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου. Ωστόσο, ένα τμήμα μεταξύ του Εθνικού Πάρκου και των συνόρων με την Αλβανία παραμένει μέχρι σήμερα απροστάτευτο, αφήνοντας σχεδόν 70 χλμ. ροής εκτεθειμένα σε απειλές, όπως τα μικρά υδροηλεκτρικά» τόνισε η Αλεξάνδρα Παππά, συντονίστρια Προγράμματος για το Νερό του MedINA.

Εξάλλου ο Ulrich Eichelmann, επικεφαλής του Riverwatch, υποστηρίζει  ότι «η έννοια του Εθνικού Πάρκου Άγριου Ποταμού θα πρέπει να λειτουργήσει ως πρότυπο και για άλλους ποταμούς στην Ευρώπη, όπως τον Moraca στο Μαυροβούνιο και τους Neretva και Una στη Βοσνία – Ερζεγοβίνη».

 

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ

 Στην Ελλάδα όμως η κατασκευαστική ψύχωση έχει βάλει στο στόχαστρό της στοιχειώδεις ροές υδάτων, όπως στο χωριό Παύλιανη, που αποτελεί έναν θαυμάσιο τόπο αναψυχής. Από το διαδίκτυο  αντιγράφουμε: 

«H Παύλιανη είναι το κάτι άλλο. Είναι τα γνωμικά ή συνθήματα που βρίσκονται σε όλες τις θέσεις ανάπαυσης ή αναψυχής – ας όψεται η χιουμοριστικώς πανέξυπνη νεολαία του τόπου. Είναι ένας υπέροχος περίπατος με γεφυράκια που σε περνούν από τη μια στην άλλη άκρη του ρέματος, είναι μια μεγάλη βόλτα μέσα στη φύση που ξεκινάει και τελειωμό δεν έχει, είναι οι ταβέρνες οι κοψιδολογικώς εξαίσιες, είναι το κρασί της θαυμάσιο».

Τα φράγματα  διαμορφώνουν την «ισορροπία» ανάμεσα στις ακτές και στα φερτά υλικά των ποταμών, με αποτέλεσμα την «είσοδο» της θάλασσας στη στεριά. Παραδείγματος χάριν οι επεμβάσεις στην κοίτη του Βοιωτικού Κηφισού, που είχαν αποτέλεσμα την είσοδο της θάλασσας στον χώρο των εκβολών κατά 14 μέτρα.

Από την άλλη πλευρά η ανεμπόδιστη ροή των ποταμών προεκτείνει τη στεριά εις βάρος θαλάσσιων χώρων, μόνο που αυτό συμβαίνει σταδιακά, σε διάστημα χιλιετιών. Π.χ. στην περιοχή της Θεσσαλονίκης, όπου η δράση των ποταμών είχε αποτέλεσμα την απομάκρυνση της στεριάς κατά πολλά χιλιόμετρα από τον αρχικό οικισμό της Θέρμης. Ή στην αρχαία «στενωπό» των Θερμοπυλών,  που έπαψε να είναι στενωπός και επεκτάθηκε μέσω της επίδρασης  του ποταμού  Σπερχειού και των παραποτάμων του

 Η δράση των περιβαλλοντικών οργανώσεων δεν αποδείχθηκε επαρκής ώστε να εμποδίσει την κατασκευή του Φράγματος των Τριών Φαραγγιών στην Κίνα – που είχε 20ετή περίπου χρόνο κατασκευής, ολοκληρώθηκε το 2011, κατέλαβε χώρο 630 τετρ. χιλιομέτρων και εκτόπισε περίπου 2 εκατομμύρια Κινέζους από τις παραδοσιακές εστίες τους.

ΜΠΑΝΙΟ ΚΑΙ ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ  ΣΤΟΝ ΤΙΒΕΡΗ ! Το σχέδιο έχει ως εξής στις γενικές του γραμμές : Την εξυγίανση των νερών του Τίβερη και την συνολική κατάσταση του ποτάμιου οικοσυστήματος στο κεντρικό κομμάτι του αστικού ιστού της πόλης, για την επίτευξη της απόλυτης ασφάλειας για τη δημόσια υγεία  -  καθώς και απώτερους στόχους: - την βελτιστοποίηση της ναυσιπλοΐας σε τμήματα του ποταμού που εντοπίζονται εμπόδια ή προβλήματα, - την ανάπλαση των οχθών, με τη δημιουργία των αναγκαίων υποδομών και αστικών παραλιών, στο όνομα μιας παράδοσης που σταμάτησε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 λόγω της αυξημένης μόλυνσης - τη διασφάλιση της κολυμβησιμότητας σε ορισμένες περιοχές του ποταμού έως το 2032 .   Το έργο «Για ένα Τίβερη κολυμβήσιμο» εμπνέεται από την επιτυχημένη προσπάθεια καθαρισμού του Σηκουάνα στο πλαίσιο των Ολυμπιακών Αγώνων του 2024, ανακοινώθηκε από τον Δήμαρχο στις 11 Σεπτεμβρίου 2025, κατά τη διάρκεια επίσκεψης στην Expo της Οσάκα, εισήλθε στην εκτελεστική του φάση μόλις πρόσφατα και προβλέπει την σταδιακή υλοποίηση σε 4 διακριτά στάδια σε 7 χρόνια: - 2027: Εντοπισμός και πλήρης καταγραφή όλων των παράνομων αποχετεύσεων και εστιών ρύπανσης κατά μήκος του Τίβερη και του παραποτάμου του Ανιένε. - 2028 - 2031: Κατασκευή των υποδομών καθαρισμού και εξυγίανσης του νερού του ποταμού και διαμόρφωση της πρόσβασης στις όχθες. - 2031: Ολοκλήρωση των έργων ασφαλούς πρόσβασης στο νερό σε μια σειρά πιλοτικών περιοχών και παράδοση τους στη χρήση πολιτών και τουριστών. - 2032: Ολοκλήρωση του έργου με την πλήρη κολυμβησιμότητα σε  προκαθορισμένα σημεία της πόλης.         «Η εξυγίανση του Τίβερη αποτελεί την καρδιά αυτού του έργου, που έχει ως στόχο τη μόνιμη βελτίωση της ποιότητας του νερού του ποταμού και των περιβαλλοντικών συνθηκών του», δήλωσε ο Δήμαρχος της ιταλικής πρωτεύουσας Ρομπέρτο Γκουαλτιέρι. «Η άμεση αντιμετώπιση των αιτιών της ρύπανσης του ποταμού σημαίνει ότι θα αποδοθεί στην πόλη ένας καθαρότερος, βιώσιμος, Τίβερης, για να αποτελέσει ακόμη περισσότερο αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής της, με την ελπίδα ότι έως το 2032 θα πετύχουμε να καταστήσουμε κολυμβήσιμες ορισμένες περιοχές του».