Η χωροταξία του εγκλήματος

 

ΠΟΝΤΙΚΙ, 27.8.26, Γιάννης Σχίζας

Μέσα σε έναν μήνα τέσσερις ή πέντε νεκροί από εκτελέσεις εν ψυχρώ και πολλά ακόμη εγκλήματα ανεξιχνίαστα σημαίνουν πολλά για την Ελλάδα, πριν απ’ όλα όμως σημαίνουν την περιθωριοποίηση του μικρού εγκλήματος. Το 2006 είχε γίνει μια «μαζική δολοφονία» πέντε προσώπων που συντάραξε το πανελλήνιο, από θιγόμενους (καθώς είπαν…) κτηνοτρόφους.

Ο «47χρονος» που έπαιζε τον γιατρό, τον πιλότο, τον μεσίτη, τον φιλικά προσκείμενο σε ορθόδοξους και ανορθόδοξους πατέρες (καθολικούς) είναι στην τελευταία περίπτωση. Καταγγέλλονται πολλά γι’ αυτόν – μέχρι που έταζε σε συγγενή πολιτικού αρχηγού ότι θα θεραπεύσει την κατά 82% αναπηρία του και θα τον κάνει «να παίζει μπάλα»…

Ο Βασίλης Λαμπρόπουλος επισημαίνει («Βήμα», 3.5.2026): «Στην Ελλάδα το 2025 συνελήφθησαν για διάφορα σοβαρά αδικήματα 17.119 άτομα άνω των 60 ετών, δηλαδή περισσότεροι από αυτούς των 21-24 ετών, που είχαν 16.554 συλλήψεις». «Ο ρόλος της ηλικίας και της αίσθησης ότι δεν έχουν τίποτε να χάσουν» ήταν η αξιολόγηση της ΕΛ.ΑΣ. για τους τελευταίους.

Οι βιότοποι της παράνομης συμπεριφοράς

Σήμερα στη μεγάλη πλειονότητά τους οι «βιότοποι» της παράνομης συμπεριφοράς είναι ριζικά διαφορετικοί από τις περιοχές που το πάλαι ποτέ φιλοξένησαν το «αντικαθεστωτικό» πνεύμα: Στις ημέρες μας υπάρχουν στο «χρυσό τρίγωνο» της Ν.Α. Ασίας (Ταϊλάνδη, Λάος, Κίνα), στη «χρυσή ημισέληνο» της Κεντρικής Ασίας (Β. Πακιστάν και Αφγανιστάν) και στο «λευκό τρίγωνο των Άνδεων» (περιοχές της Βολιβίας, της Κολομβίας και του Περού), κρατίδια που αποτελούν άδηλα πολιτειακά σχήματα και παράγουν ναρκωτικά για τη διεθνή αγορά.

Είναι χαρακτηριστικό ότι το Ινστιτούτο Worldwatch κατέγραφε μεταξύ των ετών 1979 και 1987 την αποψίλωση 1,8 εκατ. στρεμμάτων δάσους μόνο από τους Περουβιανούς παραγωγούς κοκαΐνης, με στόχο την επέκταση των δραστηριοτήτων τους…1

Η εποχή της πλανητικής αστικοποίησης και των συμπαρομαρτούντων – της εναέριας πρόσβασης στα περισσότερα γεωγραφικά μήκη και πλάτη, των δορυφορικών ανιχνεύσεων, της βελτίωσης της χερσαίας κυκλοφορίας κ.λπ. – ήταν επόμενο να επιφέρει δραστικές αλλαγές στα εγκληματικά «στέκια».

Η νέα χωροταξία του συστηματικού εγκλήματος ερωτοτροπεί περισσότερο με τις αστικές περιοχές, επιδιώκει τη συνεύρεση με άλλες φυσιολογικές δραστηριότητες του «επιχειρηματικού συρμού» και όποτε χρειάζεται προσλαμβάνει πολύ περισσότερο τα χαρακτηριστικά «αντάρτικου πόλης». Γενικά αποφεύγει τη μορφή της μετωπικής αντιπαράθεσης προκρίνοντας έναντι της νομιμότητας τον παλιό καλό κανόνα του ανταρτοπολέμου: Hit and run, χτυπάς και φεύγεις…

Με την αξιοσημείωτη εξαίρεση των Ζωνιανών της επαρχίας Μυλοποτάμου (Κρήτη), με την ολοκληρωτική εξάλειψη ληστών που δέσποζαν σε ορεινές περιοχές – τύπου Γιαγκούλας – υπάρχουν πλέον «ανοικτές» περιοχές, συνοικίες, στέκια, πλατείες, δρόμοι, όπου το έγκλημα μεγαλύτερης ή μικρότερης κλίμακας στρογγυλοκάθεται και κάνει τους λογαριασμούς του.

Από όλα αυτά πρέπει να αφαιρέσουμε την περίπτωση του Βασίλη Παλαιοκώστα: Ο οποίος, μετά την επιτυχημένη πρώτη ληστεία των 24 εκατομμυρίων δραχμών, ποσό τεράστιο για τη δεκαετία του 1990, προβαίνει σε μια ομολογία των απαρχών της παράνομης συμπεριφοράς του, που διαδραματίζεται στην ελληνική περιφέρεια: «Είχαμε μαζί μας φακούς και χάρτες σε όλες τις χωμάτινες διαδρομές της ευρύτερης περιοχής. Άλλωστε εγώ σε τέτοιες συνθήκες είχα άριστο προσανατολισμό και μεγαλώσει σε παρόμοια βουνά» («Μια φυσιολογική ζωή», 12η έκδοση…).

Στην Αθήνα μπορεί να είναι το Μενίδι ή η Ηλιούπολη και τα Λιόσια, στο Παρίσι μπορεί να είναι η Πλαζ Πιγκάλ, στη Νέα Υόρκη είναι το Τοντ Χιλ. Τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα στις παραγκουπόλεις, που αναπτύσσονται στο περιθώριο αστικών περιοχών: Εκεί η ώσμωση του εγκλήματος και της «νομιμότητας» ανοίγει διάπλατα τον συνολικό χώρο στις δραστηριότητες του «υπόκοσμου».

«Οι φτωχοί νιώθουν εγκλωβισμένοι μεταξύ των εμπόρων ναρκωτικών και της αστυνομίας… Το 2003 το 81% των ερωτωμένων ομολόγησαν ότι και οι δύο πλευρές ασκούν ατιμώρητα βία εις βάρος τους. Είναι εύκολο για τις συμμορίες να δωροδοκούν την αστυνομία, αφού δεν τους λείπουν ούτε τα χρήματα ούτε τα όπλα» ανέφεραν για την περίπτωση του Ρίο Ντε Τζανέιρο, οι Perlman και O’Meara Sheehan του Ινστιτούτου Worldwatch.2

Η περίπτωση του πρώην δημάρχου της Νέας Υόρκης Ρούντι Τζουλιάνι, που δεν χρησιμοποίησε τη χωρική διάσταση της εγκληματικότητας, αλλά απλώς διέγνωσε τη «γραμμική» σχέση μεταξύ μικροπαραπτωμάτων και μεγαλυτέρου εγκλήματος, είναι ενδεικτική της επιτυχίας του. Στον Μεσοπόλεμο ανάλογη συνταγή είχε εφαρμόσει ο Μουσολίνι εξαφανίζοντας (προσωρινά, όπως αποδείχτηκε) την εγκληματικότητα.

Πολεοδομικοί εφιάλτες

Η διάχυτη εγκληματικότητα παραπέμπει σε διάφορους πολεοδομικούς εφιάλτες, που σκιαγραφούσαν μια γενικευμένη «αυτοδιαχείριση» της βίας από άτομα και συμμορίες και ανέτρεπαν πλήρως το κρατικό μονοπώλιο της βίας. Το 1970 ο πολεοδόμος Γκολντ διέβλεπε μια τέτοια μελλοντική αταξία και λουμπενοποίηση των κεντρικών αστικών περιοχών, που ανέτρεπε τη σχέση ευταξίας – αταξίας προς όφελος της δεύτερης: Το Κράτος Δικαίου θα περιοριζόταν σε συγκεκριμένες περιοχές, των οποίων η επικοινωνία θα γινόταν μέσα από συγκεκριμένες ασφαλείς διόδους!3

Αναλόγως και ο πολεοδομικός εφιάλτης του σκηνοθέτη Τζον Κάρπεντερ «Απόδραση από τη Νέα Υόρκη» (1981) είχε θέμα τη μελλοντική αποδιοργάνωση και κατάλυση της νομιμότητας σε μια μεγάπολη… Αυτή η διαδοχή της μικρότερης από τη μεγαλύτερη παρανομία, και τελικά της κυρίαρχης παρανομίας, επρόκειτο να διακοπεί. Ο τελευταίος μεγάλος ηγέτης της ιταλικής μαφίας ήταν ο Σαλβατόρε Ριίνα – γνωστός ως «Τοτό» – ο οποίος, παρά το μικρό του ύψος (1,56), είχε το θάρρος να τα «βγάλει πέρα» με πολλούς αντιπάλους, όχι όμως και να τους εξοντώσει στην ολότητά τους.

Ένας τίτλος βιβλίου

Πάντως ένας τίτλος βιβλίου θύμισε ότι, ανεξαρτήτως κινηματογραφικών επιδόσεων, τα ελληνικά εγκληματικά δρώμενα «παίζουν»: είναι το βιβλίο «Ο Νταβέλης στο Σικάγο» των εκδόσεων της «Ευωνύμου», που υπογράφεται από τον Δημήτρη Κωστόπουλο.

Ο Κωστόπουλος μεταξύ πολλών άλλων αναφέρεται στις προδρομικές καταστάσεις της παραβατικότητας, σημειώνει τη χρήση συμβόλων και τρόπων επικοινωνίας που οδηγούν στη διαμόρφωση ομαδοποιήσεων μεταξύ των νέων ανθρώπων, τσιτάρει σχετική έρευνα του Παντείου Πανεπιστημίου, που διαπίστωνε το 2003 ότι το 7% των μαθητών του Λυκείου ανήκε σε κάποια εγκληματική συμμορία με «ένσημα» στον τομέα των βανδαλισμών, ενώ το 17% δρούσε συλλογικά μέσα σε μια οργανωμένη ομάδα…

Επίσης αναφέρει τη μετεξέλιξη των ΗΠΑ σε ένα διάστημα 40ετίας, όπου οι καθηγητές στα σχολεία ανησυχούσαν (1990) επειδή «οι μαθητές φέρνουν όπλα στο σχολείο, πολλές μαθήτριες έρχονται με κατάσταση προχωρημένης εγκυμοσύνης και παίρνουν ναρκωτικά»…

Περνώντας από τα «τσικό» στην Α’ Εθνική και παραπέρα στην πλανητική Σούπερ Λίγκα, ο Κωστόπουλος δίνει σπαρταριστές αναφορές για τη διεθνή και την ημεδαπή εγκληματικότητα, άκρως σκηνοθετήσιμες και κινηματογραφήσιμες. Ο υπογράφων, ως Ηλιουπολίτης ομογενής, βρήκα συναρπαστική την αφήγηση αναφορικά με τη δράση της οικογένειας Γρηγοράκου στις ανατολικές συνοικίες, που έπεσε θύμα «σε άνιση πάλη κι αγώνα» με αντίπαλες συμμορίες…

Γράφει ο Κωστόπουλος: «Η δικαιοσύνη, με τα αλλοπρόσαλλα αλλά επικερδή δικολαβίστικα κόλπα της, άλλους πιάνει και άλλους αφήνει». Και περιγράφει το τέλος της συμμορίας Γρηγοράκου, που γράφτηκε όχι σε ένα σκηνικό του Κόπολα, αλλά στη λεωφόρο Βουλιαγμένης, όταν ένα 4×4 με φιμέ τζάμια προσεγγίστηκε από μοτοσυκλέτα υψηλού κυβισμού και πυροβολήθηκε μερικές φορές. Ο οδηγός, «τελευταίος των Γρηγοράκων», ήταν αρκετά προνοητικός ώστε να φέρει αλεξίσφαιρο γιλέκο, όμως ο εκτελεστής του ήταν ακόμη πιο προνοητικός ώστε να τον πυροβολήσει αποκλειστικά στο κεφάλι…

Το έγκλημα που παράγει ΑΕΠ…

Το μεταμοντέρνο έγκλημα παράγει τον δικό του «ζωτικό χώρο», που είναι λιγότερο θεαματικός από τα ορεινά κρησφύγετα των παλαιών λήσταρχων ή από τα ορμητήρια των Δοκτόρων Νο του μεταμοντέρνου (!) εγκλήματος, που περιέγραψε ο Ίαν Φλέμινγκ στα έργα του με ήρωα τον Τζέιμς Μποντ.

Στα μέσα του 19ου αιώνα ο ουτοπικός σοσιαλιστής Προυντόν υποστήριζε μια σχέση «συγκοινωνούντων δοχείων» μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας, χρησιμοποιώντας την αφελή διατύπωση «η ιδιοκτησία είναι κλοπή». Η αλήθεια είναι ότι, παρά την ώσμωση νομιμότητας και παρανομίας, η διαχωριστική γραμμή κράτους δικαίου και εγκληματικότητας αίρεται μόνο σε περιόδους μεγάλων πολιτικών ανακατατάξεων.

Σε τέτοιες περιόδους διαδραματίζεται η λεγόμενη από τον Μαρξ «πρωταρχική συσσώρευση κεφαλαίου», δηλαδή ο σχηματισμός πλούτου πέραν των θεσμισμένων εμπορευματικών διαδικασιών «ανταλλαγής ισοδυνάμων». Πρόσφατο ιστορικό παράδειγμα αποτέλεσε η σαρωτική πλιατσικολογία της σοβιετικής κρατικής περιουσίας, στη φάση της μετάβασης του παλιού συστήματος στην οικονομία της αγοράς…

Το έγκλημα ανατρέπει χρήσεις, παράγει «αντίδοτα» υπό τη μορφή «συστημάτων ασφαλείας». Αυτά τα τελευταία καταχωρούνται στο ΑΕΠ ως οικονομικά στοιχεία της τελικής παραγωγής και όχι ως προϋποθέσεις για την κατανάλωση προϊόντων: Με άλλα λόγια θεωρούνται στοιχεία «προσθετέα» στο ΑΕΠ και όχι «μειωτέα» – όπως θα έπρεπε.

Ο Ζολώτας4 περιγράφει την αυξανόμενη οπλοκατοχή στην αμερικανική κοινωνία ως μέτρο της προϊούσας ανασφάλειας, ως αφαίρεση από το πραγματικό χρήσιμο εισόδημα, κάποιοι άλλοι όμως αθροίζουν την οπλοκατοχή στο στατιστικό και εικονικό εισόδημα των Αμερικανών! Όσον αφορά την ελληνική κυβέρνηση, αυτή, με την αναθεώρηση του ΑΕΠ το 2007, δεν δίστασε να συμπεριλάβει στο ΑΕΠ και κάποια από τα προϊόντα εγκληματικών δραστηριοτήτων, π.χ. την πορνεία!

Συμμορίες και ομαδοποιήσεις

Στο «Ποντίκι» της 6.8.2026 ο Μιχαήλ Εμμανουήλ Δημάκας αναφέρεται στη μαροκινή μαφία και περιγράφει τη δράση της ανά την Ευρώπη. Χαρακτηριστικό της συνεύρεσης εγκληματικών στοιχείων είναι κατ’ αρχήν η εντοπιότητα, ανταγωνιστική με άλλα ιστορικά σχήματα του υποκόσμου: Με την αλβανική μαφία, με την ιταλική, με τη ρωσική, με τη σέρβικη. Κεντρική διαπίστωση είναι ότι οι διάφορες μαφίες αναπτύσσονται καλύτερα μέσα στο περιβάλλον της παγκοσμιοποιημένης αγοράς και αναζητούν τους τρόπους της μετάλλαξής τους σε νόμιμες δραστηριότητες.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Ντέρεκ Ντένιστον, «Η προστασία των ορεινών λαών και των οικοσυστημάτων», από το βιβλίο «Η κατάσταση του πλανήτη 1995», εκδόσεις ΔΙΠΕ

2. «Η Κατάσταση του Κόσμου – το Αστικό μας Μέλλον», εκδόσεις «Ευώνυμος Οικολογική Βιβλιοθήκη», Αθήνα 2007

3. Andrew Blowers, Chriw Hamnet, Philip Sarre, «Η πόλη του μέλλοντος», εκδόσεις Κουτσουμπός, Αθήνα 1987

4. Ξενοφών Ζολώτας, «Οικονομική μεγέθυνση και φθίνουσα κοινωνική ευημερία», εκδ. Τραπέζης Ελλάδος, Αθήνα 1981

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Εύβοια

Ευτύχης Μπιτσάκης, μια δυσαναπλήρωτη απώλεια

Αναμνήσεις από τον Λεβέντη

Λιγότερα