Του Γιάννη Σχίζα
(συνολικό κείμενο)
Αυτός
ο τίτλος προέρχεται από ένα βιβλίο του Φρόϋντ, όπου ο πρωτοπόρος
ψυχαναλυτής πραγματεύεται τις συνέπειες του Πολιτισμού στην
ανθρώπινη ύπαρξη και ειδικά στα ένστικτά της : Συνέπειες μάλλον κατασταλτικές, αφού
ο Πολιτισμός επιβάλλει στα άτομα την τήρηση ορισμένων κανόνων. Τις συνέπειες
αυτές μπορεί να έχει επαυξημένες ο πολιτισμός στη σημερινή συγκυρία, όπου
αναδύεται το “δευτερογενές” ένστικτο
της ανάδειξης και της καρεκλοθηρίας, πολύ συχνά με αντίτιμο την «ψυχή» των συντελεστών του...
Σε
μια εποχή αναμετρήσεων, πηγαινοέρχονται οι “υψηλές” αναλύσεις
για το πολιτισμό και όλοι τονίζουν την μεγάλη
αξία του , το γεγονός πως δεν είναι «κερασάκι στην τούρτα» - που λένε οι
διάφοροι αναλυτές (1). Την ίδια
ώρα όμως ο λαϊκός πολιτισμός επιχειρεί να σταθεί στον κόσμο των ιδεών και
της πρακτικής, αξιοποιώντας τους στίχους
του Μπέρτολτ Μπρεχτ για τις «Ερωτήσεις ενός
εργάτη που διαβάζει»:
«Ποιος έχτισε τη Θήβα την εφτάπυλη;
Στα βιβλία δεν βρίσκεις παρά των βασιλιάδων τα ονόματα.
Οι βασιλιάδες κουβάλησαν τ’ αγκωνάρια;
Και τη χιλιοκαταστραμμένη Βαβυλώνα,
ποιος την ξανάχτισε τόσες φορές; Σε τι χαμόσπιτα
της Λίμας της χρυσόλαμπρης ζούσαν οι οικοδόμοι;
Τη νύχτα που το Σινικό τείχος αποτέλειωσαν
που πήγανε οι χτίστες; Η
μεγάλη Ρώμη
είναι γεμάτη αψίδες θριάμβου. Ποιος τις έστησε; Πάνω σε
ποιους
θριαμβεύσανε οι Καίσαρες; Το Βυζάντιο το χιλιοτραγουδισμένο
μόνο παλάτια είχε για τους κατοίκους του;
Ακόμη και στη μυθική Ατλαντίδα,
τη νύχτα που την ρούφηξε η θάλασσα,
τ’ αφεντικά βουλιάζοντας, με ουρλιαχτά τους σκλάβους τους
καλούσαν.(2)
Ο Μπρεχτ εδώ μιλάει για τον μόχθο της εργατικής τάξης, όμως
επί πλέον υπαινίσσεται για την σχεδιαστική και εγκεφαλική εργασία που κατέβαλαν τόσοι και τόσοι αφανείς
άνθρωποι : Την εργασία που παρήγαγε πολιτισμό , που όρθωσε έργα τέχνης και
οικοδομήματα εκπάγλου καλλονής, που έμεινε
εν τούτοις αθέατη και άγνωστη.
O AΡXITEKTONAΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ
Λέει ο Τάσης Παπαϊωάννου : « Συχνά όταν αναφερόμαστε σ’ ένα αρχιτεκτονικό έργο
μνημονεύουμε τον αρχιτέκτονα που έκανε τη μελέτη ή τον ιδιοκτήτη, αλλά σπάνια
τους τεχνίτες που δούλεψαν σ’ αυτό. Ως να έγινε διά μαγείας, μόνο του,
αυτόματα, σαν να μην υπήρχαν συγκεκριμένοι άνθρωποι που μόχθησαν στο γιαπί
ατέλειωτες ώρες, συχνά κάτω από αντίξοες συνθήκες, προκειμένου να υλοποιηθεί. Ή
άλλες τραγικές φορές που στοίχειωσαν το έργο με την ίδια τους τη ζωή!
Κι όμως, πόσες και πόσες φορές δεν ξεχνάμε εμείς οι αρχιτέκτονες να αναφερθούμε
στους άμεσους συνεργάτες μας, σε εκείνους δηλαδή που συνέβαλαν και μέσω της
δικής τους τέχνης να κατασκευαστεί σωστά το σχέδιό μας. Σαν τάχατες η
χειρωνακτική εργασία να είναι δεύτερης κατηγορίας μπροστά στην άλλη, τη διανοητική,
τη δική μας τέχνη και επιστήμη. Τι μεγάλη αυταπάτη, αλήθεια, τι περισσή
ματαιοδοξία!»(3)
Μέσα στη διαπασών της κατεστημένης
πολιτικής για τον πολιτισμό, μέσα στις δεδομένες αντιθέσεις για το πολιτιστικό
γίγνεσθαι, υπάρχουν και οι «τρίτοι» : Που υποστηρίζουν ότι ο λαός είναι η πηγή όλων των
καταστάσεων και όλων των πόρων, είτε αυτά λέγονται κρατική επιχορήγηση,
είτε λέγονται ΕΣΠΑ. Ότι είναι ο μόνιμος τροφοδότης της έμπνευσης τόσων
και τόσων καλλιτεχνών πρώτης γραμμής. Ότι είναι αυτός που παράγει
άμεσα πολιτισμό ή παραδίνεται σ’αυτόν και του
προσδίδει ιδιαίτερη χροιά .Ότι δηλαδή λέει αυτό που πήγαν στις μνημονιακές
συνθήκες να πουν «Οι καλλιτέχνες
ενάντια στο μνημόνιο» - άσχετο αν στην πορεία το ξείπαν !(4)
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΜΕ ΧΡΟΝΟ, ΧΩΡΙΣ «ΡΥΠΑΝΣΗ»(5)…
Τι προϋποθέτει ο πολιτισμός; Πρωτίστως,
θέλει χρόνο, δηλαδή χρόνο ελεύθερο. Κι ακόμη θέλει χρόνο «καθαρό»,
που δεν θα ρυπαίνεται από την ανασφάλεια, από τις σκέψεις ενός
ανέργου ή ημιαπασχολούμενου για το πώς θα αντιμετωπίσει τα προβλήματα της
βιωτής… Ο πολιτισμός βρίσκεται σε εχθρική
σχέση με ένα γνωμικό του Πάπα Πίου του 12ου : «Να προφυλάξουμε τον εργαζόμενο από την
πλαστή ιδέα πως ο άνθρωπος δουλεύει για να χαίρεται τον ελεύθερο χρόνο, γιατί
στην πραγματικότητα έχει τον ελεύθερο
χρόνο για να προετοιμάζεται σωματικά και ψυχικά για τη δουλειά» ! (6)
Οι δυο προϋποθέσεις του πολιτισμού, αυτή του ελεύθερου
χρόνου και εκείνη του «καθαρού» χρόνου, απέχουν πολύ από το να εκπληρώνονται μέσα σε ένα καπιταλιστικό
καθεστώς, επιδεινώνονται δε ιδιαίτερα μέσα στα πλαίσια της « νεοφιλελεύθερης ποικιλίας»
–
όπως αυτά που δημιουργεί η σημερινή τάξη
πραγμάτων.
Καταρχήν
ο ελεύθερος χρόνος υπήρξε πάντοτε ένα μέγεθος κυμαινόμενο, που ακολουθούσε τους
συσχετισμούς δυνάμεων. Ο Lionel Casson γράφει ότι τον 2ο αιώνα μΧ υπήρχαν 130
ημέρες αργίας, ενώ οι Γάλλοι Φοσέ και Λορενζί ανεβάζουν τον αριθμό των αργιών
κατά τον Γαλλικό Μεσαίωνα σε 84. To 1579 ένα «θέσπισμα» σχετικά με τους εργάτες των
ορυχείων της Βουργουνδίας καθιέρωνε την 8ωρη εργάσιμη ημέρα, όμως δυο αιώνες
αργότερα, στο Παρίσι του 1776, μια ομάδα εργαζομένων απεργούσε για τον
περιορισμό της εργάσιμης ημέρας από 16 σε 14 ώρες ! Στις ΗΠΑ ο «επίσημος» ώρες
χρόνος εργασίας στη δεκαετία 1944-1953 έπεσε στις 40 ώρες από τις 70 ώρες της
δεκαετίας του 1869-1878,ενώ ανάλογες εξελίξεις έγιναν και στην Ευρώπη.(7) Ο Ρώσος Πρωθυπουργός Μεντβέντεφ
μιλώντας (στις 11.6.19) στην διάσκεψη της Διεθνούς Οργάνωσης
Εργασίας στην Γενεύη, δεν απέκλεισε το
ενδεχόμενο μελλοντικά να καθιερωθεί η τετραήμερη εβδομάδα εργασίας, λόγω των
συντελούμενων αλλαγών στην παγκόσμια οικονομία. (8)
Κατά
καιρούς οι εξελίξεις που αφορούσαν την
αλλαγή του εργασιακού και του μετά-την-εργασία- χρόνου μέσα σε συνθήκες μεγάλης
τεχνολογικής προόδου, έδωσαν «δικαίωμα» σε ορισμένους συγγραφείς όπως ο Αντρέ
Γκορζ ,να μιλήσουν για την υπέρβαση του
εργασιοκεντρικού μοντέλου εργασίας . (9) Όμως
οι μεταγενέστερες εξελίξεις, επιβεβαίωσαν το γεγονός ότι ο ελεύθερος χρόνος
είναι μέτωπο : Μέτωπο όπου συγκρούονται
τάσεις και συμφέροντα μεταξύ του κόσμου της εργασίας και του κόσμου του
κεφαλαίου, όπου οτιδήποτε μπορεί να προκύψει. Απόδειξη οι όροι υπό τους οποίους εφαρμόστηκε και πήρε μια ιδιαίτερη τροπή ο χρόνος εργασίας στις χώρες υπό μνημονιακό
ζυγό : Όπου η εκάστοτε κυβερνητική
παράταξη όταν δεν αύξησε τον χρόνο εργασίας ή όταν δεν καθιέρωσε τις απλήρωτες
υπερωρίες, έφτασε στο σημείο να "ρυπάνει"
πρωτοφανώς το χρόνο, να «διασφαλίσει» μια επισφάλεια της εργασίας στα ύψη, με την ανεργία (ανοιχτή ή συγκεκαλυμμένη ) μέχρι
35%. Ταυτόχρονα έκανε πολλούς ανθρώπους, να μεταναστεύσουν με αριθμούς πρωτάκουστους. Το φαινόμενο ήταν
ιδιαίτερα αισθητό στις "ανατολικές χώρες», όπου η μετανάστευση ξεπέρασε
κάθε προηγούμενο.(10)
ΤΙ ΣΥΝΕΒΗ, ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ
Δεν
είναι περίεργο το γεγονός ότι επιφανείς
άνθρωποι του πνεύματος όπως ο Κώστας Γεωργουσόπουλος (1937-2024) και ο Μάνος Ελευθερίου (1938-2018) καταδικάσθηκαν από το
παρόν καθεστώς να ζουν με απολύτως περιορισμένους
πόρους. Ο πρώτος , «αυτός ο ακούραστος εργάτης του θεάτρου και του
ελληνικού λόγου, ο συνεπής δάσκαλος, ο δίκαιος κριτικός θεάτρου, ο τρυφερός
ποιητής , βρέθηκε στα 81 του χρόνια στο εδώλιο του κατηγορουμένου, μαζί με τον
ηθοποιό Γιώργο Μιχαλακόπουλο για τα χρέη του Θεατρικού Μουσείου προς το ΙΚΑ, τα
οποία, όμως, δεν οφείλουν οι ίδιοι, αφού το Μουσείο επιχορηγείται από το
κράτος, και δεν έχει δικά του έσοδα από εμπορικές δραστηριότητες. Στην
πραγματικότητα, το Υπουργείο Πολιτισμού οφείλει τα χρήματα στο ΙΚΑ» (11)
Ο Μάνος Ελευθερίου από
την άλλη πλευρά ζούσε με μια σύνταξη που με το ζόρι
εξασφάλιζε την επιβίωσή του. "Ζω με
μια αξιοπρεπέστατη σύνταξη των 600 ευρώ!", έλεγε ο ίδιος, σαρκάζοντας και
αυτοσαρκαζόμενος. «Και πάλι καλά να λέτε. Υπάρχουν άνθρωποι που παίρνουν 250 ευρώ",
ανέφερε σε μια από τις τελευταίες του
συνεντεύξεις. Ο σπουδαίος ποιητής, στιχουργός και πεζογράφος, δήλωνε
χαμηλοσυνταξιούχος και σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου για το αν «θεωρεί πως
κάποιος που έχει συμβάλει στο πνευματικό μας κεφάλαιο, όπως εσείς, θα έπρεπε να
διαβιεί καλύτερα στα γηρατειά του;», απάντησε: «Δεν πιάνουν αυτά. Εδώ μου
έκοψαν εντελώς το επικουρικό, το οποίο πλήρωνα επί 40 χρόνια. Μου το κόβουν ενώ
δεν έκανα καμιά απάτη, δεν πρόδωσα την πατρίδα μου»…(12)
Το
2014 ο Δημήτρης Μαρωνίτης συνεντευξιαζόμενος στην
Ιωάννα Κλεφτόγιαννη ( "
"Ελευθεροτυπία", 16.8.2014) καταγγέλλει την μείωση της
σύνταξής του στα 1400 ευρώ. Ο δε αναγνωρισμένος διεθνώς, διευθυντής φωτογραφίας
Γιωργος Αρβανίτης , στα 85 του χρόνια, (δουλεύοντας από το ’66 που έκανε την
πρώτη του ταινία στη Φίνος) καταδικάζεται σε υστέρηση 5-6 μηνών για την απολαβή
της σύνταξής του – λόγω γραφειοκρατικών τερτιπίων… (Facebook,
16.1.26, καταγγελία της Ναταλι Χατζηαντωνίου).
Αλλά η μανία του ελληνικού κράτους εναντίον
των θεραπόντων της τέχνης δεν είναι πρόσφατη. Το 1991 πεθαίνει ο ποιητής
Δημήτρης Χριστοδούλου ,πάμφτωχος και χωρίς σύνταξη. Με τη μεσολάβηση του Μίκη
Θεοδωράκη μεταφέρεται από το ράντζο του
Λαϊκού Νοσοκομείου σε ιδιωτική κλινική, όπου και περνάει τις τελευταίες ημέρες
του.
ΔΥΣΚΟΛΗ
ΔΟΥΛΕΙΑ Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Δύσκολη
η δουλειά ενός κομματάρχη, περιφερειάρχη, ανθρώπου της εξουσίας, που πρέπει να
δικαιολογεί τις εξελίξεις που οδήγησαν
σε αυτές τις μειώσεις
.
Αφήνουμε
στην άκρη την ελλείπουσα συστράτευση και την ταμειακή λογική όλων των μεγαλοπαραγόντων της πολιτικής για τα θέματα όπως τα παλιά-καλά ξύλινα
σκάφη, όπου η ΕΕ επιδοτεί την καταστροφή τους - με
αποτέλεσμα να έχουν εκλείψει τα 13.000 από τα 17.500 ξύλινα σκάφη : Είναι
κι αυτό ένα μέτρο της αδιαφορίας της
εξουσίας για την «ενίσχυση» της ελληνικής αλιείας , με
ηθικά υπεύθυνες τις επιδοτήσεις της
Ευρωπαϊκής Ένωσης.... Το αποτέλεσμα είναι
εκ πρώτης όψεως η εξάλειψη των
ταρσανάδων, η αποδυνάμωση και τελικά η εξαφάνιση των μαραγκών που λάξευαν τα
όνειρα και τις ελπίδες των ανθρώπων από την αλιεία με μια καλλιτεχνική διάθεση ,
που παραδοσιακά υπηρετούσαν την αλίευση ή
άλλες μικρές χρήσεις : Αλλά κατά βάθος αυτό που συνεπάγονται τα μέτρα είναι η
εξάλειψη του παρελθόντος, η αποκοπή του παρόντος από ένα δεσμό όχι μόνο
αισθητικό αλλά και λειτουργικό. (15)
Αφήνουμε στην
άκρη την παράκαμψη του αρχαιολογικού νόμου και της συνταγματικής επιταγής
της προστασίας του πολιτιστικού περιβάλλοντος, προς όφελος των μεγαλοκαρχαριών
της Lamda Development S.A και των σχεδίων της για την
περιοχή του Ελληνικού : Όπου μεταξύ των αναρίθμητων
επισημάνσεων που κάνει η «Ευρεία επιτροπή για το Ελληνικό», διαπιστώνεται ότι «Δεν έχουν ή πλημμελώς έχουν
εκτιμηθεί οι επιπτώσεις από το σχέδιο που επιβαρύνουν το ανθρωπογενές, το
κοινωνικό και το φυσικό περιβάλλον της
πόλης αλλά και των περιοχών γύρω από το σχέδιο».(16)
Όσο δε τις ανεμογεννήτριες που έχουν την
έγκριση της εξουσίας να εγκατασταθούν στις κορυφές των υψηλότερων
ελληνικών βουνών, ας μη γίνεται λόγος : Η σύγχρονη εξαρτημένη Ελλάδα πάσχει
από μια ασχημοκεντρική παράκρουση, καθώς τείνει να εξαλείψει όλες τις
εστίες άγριας φύσης και ομορφιάς και να
τις αντικαταστήσει με δρόμους και δίκτυα μεταφοράς της ενέργειας - αποκρούοντας
παράλληλα κάθε ιδέα για εναλλακτική χωροθέτηση των ανεμογεννητριών στις παραλίες, στη θάλασσα, σε πεδινές
περιοχές. Κατ΄ αυτό τον τρόπο η εξουσία δεν
πλήττει μόνο τη φύση και ειδικές περιοχές του τοπίου, δεν τραυματίζει
ανεπανόρθωτα μόνο τους πληθυσμούς των άγριων πουλιών και των ζώων, αλλά επί
πλέον τραυματίζει το βίωμα της ορειβασίας. (17)
Β ΜΕΡΟΣ
ΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ
Ας ασχοληθούμε όμως με την συμπαθή τάξη των εγχώριων-
επαγγελματιών καλλιτεχνών. Εδώ η Βασιλίκα
Σαριλάκη, με αφορμή τον διαγωνισμό για
το Ελληνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ)μας κοινοποιεί ότι «καμία
από τις 16 υποψηφιότητες Ελλήνων δεν θεωρήθηκαν επαρκείς για την θέση διευθυντή
του ΕΜΣΤ με αποτέλεσμα να στρέφεται τώρα το Υπουργείο σε διεθνή διαγωνισμό!». Η
ίδια μας γνωρίζει, σε ανύποπτο χρόνο, ότι είναι εντυπωσιακή η συνολική
απαξίωση του ελληνικού δυναμικού
κι είναι έκδηλη πλέον η αγωνία του χώρου της τέχνης».(18) « Ζητήσαμε από
την τέως διευθύντρια του ΕΜΣΤ κα Κοσκινά να μας πει τι σκέφτεται. Μας είπε
λακωνικά: “Το μόνο που έχω να πω αυτήν την ώρα είναι πως θλίβομαι για αυτήν την
απαξίωση του επαγγελματικού μας κλάδου”. Και συνεχίζει η Σαριλάκη : «Πως
γίνεται να κάνεις διαγωνισμό μόνον για Έλληνες στην αρχή και μετά αλλάζεις
γνώμη γιατί δεν σου κάνουν οι Έλληνες και θέλεις ξένους; Δεν είναι αυτό
οπορτουνισμός; Και δεν εκθέτεις έτσι την χώρα στο εξωτερικό απαξιώνοντας την
ίδια σου την πατρίδα;…. Ο ξένος διευθυντής θα ξέρει την ελληνική τέχνη; θα
μπορεί να συνεννοηθεί με τους δικούς μας καλλιτέχνες και προσωπικό του
σημαντικότερου μουσείου της χώρας; Θα δεχτεί να πληρώνεται με την χαμηλή
αμοιβή σε σχέση με τα δεδομένα του εξωτερικού; …»
Αυτά όλα
σημαίνουν ότι το ελληνικό κράτος ανοίγει
ένα νέο πεδίο δόξης για τους διεθνείς μεγαλοπαράγοντες του πολιτισμού,
μια νέα πηγή διεθνών εσόδων με διαδρομή από την πτωχευμένη Ελλάδα κατευθείαν στις
τσέπες τους. Σημαίνει μια άλλη μορφή καταλήστευσης των περιφερειακών χωρών από
τις χώρες του «κέντρου», δηλαδή από αυτές που έχουν τη δύναμη και την επιρροή
να κατανέμουν τους πολιτιστικούς πόρους.
Αλλά να ήταν μόνο οι «απολαβές» από την
υπόθεση της ΕΜΣΤ : Το 2017 είχαμε σε εξέλιξη
την υπόθεση της έκθεσης Documenta
14, που είχε πραγματικά μεγάλη επιτυχία και παρουσιάστηκε σε δυο πόλεις
ταυτόχρονα – την Αθήνα και το Κάσελ. Σε μήνυμά του ο
τότε Δήμαρχος Αθηναίων Γιώργος Καμίνης τόνισε τη σπουδαιότητα της έκθεσης όχι μόνο
ως μέσου αλλαγής της συμπεριφοράς του καλλιτεχνικού κόσμου αλλά
και ως μέσου τροποποίησης των τουριστικών ροών. «Η documenta 14 αποτελεί πέραν της πολιτιστικής
της διάστασης, την αφορμή για κρίσιμες ζυμώσεις, συμμετοχή στα κοινά και στη
δημόσια σφαίρα….. και το έναυσμα για την ενίσχυση της τουριστικής κίνησης στην
Αθήνα», είπε ο κύριος Δήμαρχος, διαβλέποντας «ψωμί» στην υπόθεση.. (19)
Αλλά
γιατί αυτές οι φιλίες και φιλοφρονήσεις προς τη Documenta 14, μια έκθεση που κυρίως έθεσε θέματα στο ελληνικό κοινό παρά ανέδειξε
την εγχώρια τέχνη; Γιατί αυτές οι αγάπες σε μια έκθεση που διακρίθηκε για το
σνομπισμό της και την απόσταση από την απλή τέχνη;
Η
εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί σε ένα
άρθρο του Κοσμά Βίδου (20) : «Ταξιδεύοντας από Νέα Υόρκη ως τη Στοκχόλμη
και από Ουάσιγκτον ως τη Σαγκάη και βλέποντας από κοντά τις συλλογές των
μεγαλύτερων μουσείων σύγχρονης τέχνης εκείνο που κυρίως έχω καταλάβει είναι
πως: η παραδοσιακή διδασκαλία της τέχνης, η υψηλή καλλιέργεια και έμπνευση, η
καλαισθησία και η ευαισθησία, το γνήσιο και ειλικρινές ταλέντο, συχνά δεν έχουν
θέση στην παλέτα των σύγχρονων εικαστικών που έχουν μετατρέψει τις εικαστικές
τέχνες σε μια περίτεχνη (αλλά πολύ συχνά και άτεχνη) απάτη. Το είχε πει με τον
τρόπο του και ένας από τους σημαντικότερους αμερικανούς κριτικούς, ο Dave
Hickey, υποστηρίζοντας πως σήμερα όποιος έχει… διαβάσει ένα έστω κόμικ με τον
Μπάτμαν θεωρεί πως πληροί τις προϋποθέσεις για καριέρα στον κόσμο της τέχνης»…
Η έκθεση documenta
14 (Απρίλιος -Σεπτέμβριος 2017) άκουσε τα εξ αμάξης για τα κόστη, τη διεύθυνση
και κυρίως για τη περιορισμένη ελληνικότητα της , για το γεγονός πως αν και διαδραματίσθηκε στην Αθήνα
προέρχονταν σε πολύ λίγο βαθμό από ελληνικά χέρια. (21) Απέμεινε βέβαια έξω από αυτό το λογαριασμό το προϊόν των
καλλιτεχνών : Το κατά πόσο αποτελούσε σοβαρό
έργο τέχνης με όλες τις ελλείψεις και αδυναμίες του, και όχι έργο σνομπισμού που πατούσε πάνω στην επαρχιώτικη
διάθεση και τα αισθήματα κατωτερότητας του
ελληνικού κοινού….
ΟΙ ΣΠΟΝΣΟΡΕΣ ΣΠΑΝΙΖΟΥΝ
Στην Αμερική υπάρχουν οι σπόνσορες, που σπανίζουν όμως στην Ελλάδα
.Γι αυτό μια καλλιτέχνης όπως η Θεοδώρα Τζήμου μπορεί
να λέει χαρακτηριστικά ότι πρέπει να κάνεις 15 πράγματα για να καταφέρνεις να
διατηρείς αλώβητη την καλλιτεχνική σου ταυτότητα ! (23). Εξ άλλου σε μια
συνέντευξη του Δημοσθένη Παπαδόπουλου στη Μάνια Ζούση («Αυγή») αναφέρεται
η διαπίστωση ότι ο ρόλος του καλλιτέχνη εξασθενεί, κι ότι
αυτό είναι δείγμα μεσαίωνα(24).
Έγραφα για αυτή τη συνέντευξη :
«Και πραγματικά, σε μια χώρα υπό επιτροπεία,
όπου «ευημερούν οι αριθμοί» (25)
των αστέγων, των ανέργων, των απειλούμενων με έξωση , η στενότητα
πόρων είναι επόμενο να πλήττει ιδιαίτερα τις
δραστηριότητες «ανα-ψυχής» : Δηλαδή αυτές που αναψηλαφούν και
ανακαινίζουν την υπάρχουσα σκέψη . Στην κατάσταση αυτή αναδύονται ή
ενισχύονται κάποιες παλιές εξαρτησιακές σχέσεις : Όπως ο μαικήνας
φίλος των γραμμάτων και των τεχνών, η εταιρία που κατασκευάζει την έξωθεν καλή μαρτυρία της, ο χορηγός
αλλά και ο καλλιτέχνης που υποχρεώνεται να «ξενοδουλεύει» για να συνεχίσει
την παραγωγή του….Αυτό το ενδιαφέρον ταξίδι από το μεταμοντέρνο με
κατεύθυνση στον νεομεσαίωνα, θυμίζει μουσικούς ρόλους στα πλαίσια
αυλικών σκηνικών, θυμίζει γελωτοποιούς που έπρεπε να
συγκαλύπτουν τις κριτικές αιχμές εναντίον του ηγεμόνα με περίτεχνες
φρασεολογίες, παραπέμπει στον Σαίξπηρ που ασχολείτο με άλλα βασίλεια (π.χ.
Δανιμαρκία) γιατί η Αγγλία έκανε τζιζ, παραπέμπει στον Τζόναθαν
Σουϊφτ που σατύριζε την μικρομέγαλη νοοτροπία μέσα από φανταστικές
ιστορίες …»
Σε γενικές γραμμές ευσταθεί η απόφανση ότι η διαπνεόμενη από την ελαφρολαϊκή «τέχνη
αεροδρομίου» Δεξιά (26) , κάνει κακή ή εν πάση
περιπτώσει ατελή χρήση των πολιτιστικών πόρων της χώρας.
Επίσης παραπέμπει στον Κώστα Σημίτη που
ως πρωθυπουργός προκάλεσε συνάντηση λογίων και καλλιτεχνών σε
κεντρικό ξενοδοχείο : Για να εκδηλώσει στη συνέχεια τη δυσφορία του για
τον όρο «αυλικοί διανοούμενοι», που χρησιμοποιήσαμε κάποιοι….
Για το πολιτισμό της χλιδής γράφει ο Χανς Μάγκνους
Ετσενμπέργερ : «Γι αυτά τα θεάματα επιστρατεύονται οι διασημότεροι εγχώριοι και
αλλοδαποί καλλιτέχνες. «Κτίσματα οικοδομήθηκαν, όρη μετακινήθηκαν, δάση
φυτεύθηκαν και λίμνες αποξηράνθηκαν. Χιλιάδες εργάτες απασχολήθηκαν για
εκατοντάδες χιλιάδες ώρες- κι όλα αυτά για να σπαταληθούν μέσα σε μια και μόνη
νύχτα»…Και προσθέτει ο ίδιος : «Ο
πολιτισμός όταν είναι δημιουργικός, δεν προσφέρει σε αυτούς που είναι
επιφορτισμένοι με τη διαχείριση των κονδυλίων, τη διάθεση των πόρων και την
κατανομή του προϋπολογισμού, δηλαδή στους πολιτικούς, την παραμικρή ευκαιρία να
προβληθούν»…(27)
ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Συνήθως η
δυστυχία, η απόρριψη, η στενοχώρια, είναι
αυτά που μπορούν να μετασχηματιστούν και να γίνουν ευκολότερα καλλιτεχνική δημιουργία. Το κενό που υπάρχει
και η έλλειψη διεξόδων, είναι επόμενο να «καρποφορούν»- όταν δεν γίνεται
εθισμός στα ναρκωτικά ή αυτοκτονία !- αλλά πάλι αυτή η δημιουργία δεν είναι
βέβαιο ότι διαθέτει ποιότητα και δεν είναι
τρωτή, φλύαρη, αμφισβητήσιμη. Απομένει να δούμε κατά πόσο οι «δημόσιοι παράγοντες»
επεμβαίνουν και θέτουν όρια στη πρακτική
εκείνη που πραγματεύεται τα προβλήματα
του ανθρώπου και της πόλης. .
Το ερώτημα που
μπαίνει είναι η δημόσια εικόνα της πόλης – όπως προκύπτει από τη διαχείριση των
τοίχων και των υπόλοιπων επιφανειών που είναι εκτεθειμένες στη δημόσια θέα. Εδώ
με τις ευλογίες όλων των αρχών και με
την ανοχή της Αστυνομίας η κατάσταση είναι ζοφερή : Γιατί στη πράξη προβάλλουν
και δίνουν το παρών τους στο 90% της πόλης οι «αρνητικές εκφράσεις τέχνης ,οι βανδαλισμοί,
οι κάθε είδους ανόητες εγγραφές πάνω στις επιφάνειες, οι κακοποιήσεις ή και
καταστροφές αγαλμάτων, οι νοσηροί μετασχηματισμοί της όψης σπιτιών, ηλεκτρικών
σιδηροδρόμων και οικοδομημάτων, που δεν
κάνουν τίποτε άλλο παρά να απωθούν και να αποδιώχνουν τον πολίτη».(28)
Ποιοι βρίσκονται πίσω από αυτά τα φαινόμενα;
Μα φυσικά όχι οι άνθρωποι του λαού, οι ταπεινοί υπηρέτες της τέχνης, οι
άνθρωποι που θέλουν έστω να χρησιμοποιήσουν ένα τοίχο για να κοινοποιήσουν το
πρόβλημά τους : Πίσω από αυτά οργιάζει η θέληση των κακομαθημένων και
αντιαισθητικών βάνδαλων που σφετερίζονται ή επιδιώκουν να σφετεριστούν το
δημόσιο χώρο, που χαράζουν τις αοριστίες τους με μια πρωτοφανή διάθεση
αυταρέσκειας, που δεν έχουν εκθέσει την
εικαστική τους διάθεση και το εικαστικό τους αποτέλεσμα σε καμιά δημόσια κρίση. Οι χαράξεις τους δεν εκφράζουν την κρίση μιας κοινωνίας, αλλά
τη συνιστούν.
Βέβαια το
γκράφιτι ως πολιτικό σύνθημα εκφράζει τα πολιτικά αισθήματα διαφόρων
«κατατρεγμένων», που είναι αποκλεισμένοι από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ή αισθάνονται κάπως έτσι. Στο βιβλίο «Grafiti
και πολιτική διεκδίκηση» (29) γίνεται αναφορά στη προσπάθεια
εγχώριων και διεθνών μέσων ενημέρωσης για εμπορευματοποίηση του γκραφίτι με
σκοπό να παρουσιάσουν την Αθήνα ως «Μέκα
της τέχνης του δρόμου στην Ευρώπη». Οι συγγραφείς «παρατηρούν και σχολιάζουν
τις παρεμβάσεις στους τοίχους και τις δημόσιες επιφάνειες της Αθήνας, ως την
αντανάκλαση μίας πολύπλευρης πολιτικής διεκδίκησης που αναπτύχθηκε στους
δρόμους και τις γειτονιές». Ταυτόχρονα
αναφέρονται σε ζητήματα όπως η «αισθητικοποίηση της πόλης», ο «αστικός
εξευγενισμός» και η τουριστικοποίηση της Αθήνας, δίνοντας τις λύσεις τους και
επιλέγοντας τη δοσολογία του κάθε ενός στοιχείου….
Έχουμε δυο
ποικιλίες των εγγραφών σε τοίχους και άλλες επιφάνειες: Το γκράφιτι που
αποτελεί street art
ή απόπειρα street art, είναι
συνεισφορά στην πόλη. Αντίθετα το γκράφιτι που κινείται έξω από αυτές τις
προδιαγραφές, ακόμη και όταν απέχει από το βανδαλισμό, αποτελεί μια «διατάραξη»
της ζωής. Βέβαια τα όρια του καλλιτεχνικού εγχειρήματος από την «διατάραξη» είναι αμφίβολα και ρευστά, όμως δεν παύουν να
υπάρχουν. Οι άνευ όρων οπαδοί του γκράφιτι καταγγέλλουν τους αντιπάλους του για
"καθωσπρεπεισμό", όμως αξίζει να ακούσουμε έναν αντίπαλο των
τάχα-μου- γκραφίτι που διαμαρτύρεται για την χρήση του όρου :
« Εγώ δηλαδή που ξερνάω με τις ταγκιές και τον ναρκισσισμό
που ξερνάει κάθε καραγκιοζάκος που την έχει δει πρωτοπορία (my ass) και
επανάστα του κ@λου βρωμίζοντας το οπτικό μου πεδίο επειδή θεωρεί την πόλη
ιδιοκτησία του (την ίδια στιγμή που κράζει την ιδιοκτησία), είμαι εκπρόσωπος
του καθωσπρεπισμού και εξισώνομαι με τον Μπακογιάννη; Και, αναρωτιέμαι, έπρεπε
να φάμε αδιαμαρτύρητα το σκατό (στη μάπα) για να εκτιμήσουμε μετά το μυρωδάτο
δείπνο ένα ανέμπνευστο και μπαγιάτικο (στην κυριολεκτικά συντριπτική πλειοψηφία
των περιπτώσεων) dessert που θέλει να κλέψει λίγη από την δόξα του Banksy και,
όντως, άλλαξε την εικόνα της πόλης προς το χειρότερο επειδή, όπως παντελώς
αυθαίρετα τεκμαίρεται, κάνει υποτίθεται την καθημερινότητα πιο
"παρήγορη" με την banalite ασχήμια του; Τι διαφορά έχει δηλαδή όλη
αυτή η οπτική ρύπανση από τις "πολύ πιο μαζικές, πολύ συχνά ακαλαίσθητες,
ανόητες και ρυπογόνες υπαίθριες διαφημιστικές καμπάνιες"; Μήπως καμία;
Μήπως δεν είναι και αυτή η ρύπανση τίποτε άλλο από μια αυτοδιαφήμιση; Μήπως - πλην
ελαχίστων κυριολεκτικά περιπτώσεων - το μόνο που ευαγγελίζεται είναι ένα
τεράστιο "εγώ"; Και μήπως οι κραυγές / άρθρα που διαμαρτύρονται για
την "στείρα νομιμότητα των καθαρών τοίχων" (τζίζας, δηλαδή, με τις
μεγαλοστομίες) ουσιαστικά επιδιώκουν να περιορίσουν ασφυκτικά τα όρια της
διαμαρτυρίας και της ελεύθερης έκφρασης επεκτείνοντας κι εντείνοντας το
"δικαίωμα" στην ασυδοσία και την αυθαιρεσία απέναντι σε εκείνους που
αξιώνουν την αισθητική αναβάθμιση της πόλης όπως εκείνοι την εννοούν;» (30)
Η
"επανάστα του κ@λου", η κατά φαντασίαν "πρωτοπορεία", ο
"ευαγγελισμός ενός πελώριου εγώ", συνιστούν μια ολοκληρωμένη κριτική
του φαινομένου : Όμως η κλίκα των καταστροφέων
αναζητάει ερείσματα στην επίκληση
μιας "αντιπολιτευτκής λογικής", κραδαίνοντας έναν Μπακογιάννη ως φόβητρο...
Γ ΜΕΡΟΣ
Πέρα από τον αισθητικό βανδαλισμό των εγγραφών στους τοίχους ή στις
άλλες επιφάνειες, υπάρχει και το πολεοδομικό «αποτύπωμα» αυτής της διαδικασίας
: Η υπερχορήγηση συνθημάτων και εγγραφών στους τοίχους προκαλεί την σιωπηλή απώθηση του πεζού από το τοπίο της πόλης , κάνοντας τον πεζό "ανεπαισθήτως" να μετατρέπεται στον πραγματικά
εξόριστο αυτής της διαδικασίας, ή,
εθίζοντάς τον και προκαλώντας έναν «μιθριδατισμό» σ' αυτή τη διαδικασία. Γιατί
όσο είναι βέβαιο ότι υπάρχουν
δυνάμεις της ζωοδότρας
καλλιτεχνικής ορμής που σπρώχνουν τον
πεζό στην κατάφαση του ζωντανού περιβάλλοντος, σε συνθήκες που το περιβάλλον είναι ευχάριστο, ελκυστικό, ικανό να εμπνέει για μια προσωρινή ή και μακροχρόνια διαμονή –
παραδείγματος χάρη με την κατοίκηση -
άλλο τόσο είναι βέβαιο ότι υπάρχουν σαν
αρνητικές εκφράσεις τέχνης οι βανδαλισμοί, οι κάθε είδους ανόητες εγγραφές πάνω
στις επιφάνειες της πόλης, οι κακοποιήσεις αγαλμάτων, οι νοσηροί
μετασχηματισμοί της όψης σπιτιών , που
απωθούν και αποδιώχνουν τον πολίτη. Που δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να
τον κλείνουν σε εσωτερικούς χώρους : «
Υπάρχει αναμφίβολα ένας «φαύλος κύκλος» πολεοδομικών εξελίξεων, μια καθοδική
σπείρα που εκφράζει τη διαλεκτική του «κακού» που συσσωρεύεται, για να παράξει
το «χειρότερο» και στη συνέχεια το «χειροτερότερο». Το αντίθετο επίσης
αληθεύει: Υπάρχει και ένας «αγαθός κύκλος», που αναβαθμίζει τη σωματική
κινητικότητα εις βάρος της μηχανικής κινητικότητας, κυρίως των ιδιωτικών
αυτοκινήτων. Είναι ο αγαθός κύκλος που οδηγεί στην ανα-βάθμιση του καλού γούστου, της ευγένειας,
της αισθητικής, της ανεκτικότητας, του αυτοφυούς χαμόγελου..» : Αν λάβουμε
υπόψη ότι ο πεζός είναι χρήστης των
δυνατοτήτων της πόλης, κι όχι άτομο που
περιφέρεται μεταξύ δύο μετεπιβιβάσεων στην
πόλη. (31)
Η τέχνη
εμπεριέχει τη δημιουργία σε πλαίσιο, όπως εμπεριέχει σαν μικρές «δημιουργίες
τσέπης» τις «εγκαταστάσεις». Η τέχνη μπορεί
να δημιουργήσει την αίσθηση ενός χώρου
που εκτείνεται αν και παραμένει ο ίδιος, που υπερβαίνει τα «μικρά
όνειρα» αλλά ταυτόχρονα συζεί με αυτά.
Τα γκράφιτι ως street art–
ως καλλιτεχνικά έργα - ακριβώς μπορούν να πετύχουν αυτό το στόχο,
γιατί έχουν την ικανότητα να προσδίδουν βάθος και πλάτος στο αστικό τοπίο – τελικά να το επεκτείνουν .
Μαζί με το γκράφιτι υπάρχουν οι επίγειες διακοσμήσεις στα πατώματα, η
επιδάφεια τέχνη - που κάνουν ακριβώς το
ίδιο πράγμα – δηλαδή βαθαίνουν και δίνουν μεγαλύτερες διαστάσεις στο χώρο.
Υπάρχουν και οι εγκαταστάσεις -installations
που προσφέρονται για την εκπομπή καλλιτεχνικών
μηνυμάτων. Υπάρχει το νυκτερινό τοπίο της πόλης, που αξιώνει ειδικούς φωτισμούς,
που αποστρέφεται το θάμβος και διεκδικεί μια ισορροπία με το σκοτάδι – δηλαδή
που ζητά διακριτικότητα. Υπάρχουν και
πρωτοποριακές διατάξεις που σκορπίζουν τη μουσική στους 5 ανέμους της πόλης , που λειτουργούν μουσικά, που αξιοποιούν τη ροή των ανέμων : Που δοκιμάσθηκαν και αποδείχθηκαν λειτουργικές στη
Στοκχόλμη , στο σταθμό του μετρό
, αλλά επίσης ευδοκίμησαν σε
πόλεις του Εύξεινου Πόντου όπως η Βάρνα της Βουλγαρίας.(32 )Υπάρχει και μια
τέχνη σουρεαλιστική, τέχνη του φανταστικού, που με τα συστατικά της πετυχαίνει να διεγείρει την
φαντασία του πολίτη .Ο καλλιτέχνης Δημήτρης
Τσουμπλέκας μας εισάγει στο κόσμο του Future Athens , που είναι ένας κόσμος με την Ομόνοια να έχει μετασχηματισθεί σε χώρος θαλάσσιας αναψυχής, με τη Βουλή
να είναι χώρος αγώνων σέρφινγκ , με
πυκνά δάση να περιβάλλουν την Ακρόπολη…
Η ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ
Σε ποιο από
αυτά τα πεδία δοκιμάσθηκε η Αθήνα και πήρε έναν αξιοπρεπή βαθμό;
Δοκιμάσθηκε με τις δημιουργίες του ΙΝΟ,
του Αλέξανδρου Βασμουλάκη, του Βασίλη Μαργκοσιάν, του καλλιτέχνη που παρουσίασε
έργο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι στην οδό
Πειραιώς και άλλων. Και όμως, όλα αυτά είναι νησίδα μέσα στον ωκεανό του
αδέξιου και αστόχαστου γκράφιτι, που ζει χάρις στην ανοχή ή την αδιαφορία της κοινωνίας. Η «επιδάφεια τέχνη» έχει να
παρουσιάσει έναν απολογισμό που είναι πραγματικά περιορισμένος και ανεπαρκής.
Σε αντίθεση με κεντρικούς τουριστικούς άξονες της Αθήνας, γύρω από την Ακρόπολη
και στη περιοχή του Φιλοπάππου, όπου παρουσιάζονται επιδάφειες διαμορφώσεις , αλλά
κι ακόμη σε αντίθεση με τα νησιά των Κυκλάδων :
Όπου εμφανίζονται δείγματα γραφής ύστερα μάλιστα από λαϊκή πρωτοβουλία.(33)
Εξαίρεση είναι βεβαίως και τα δείγματα επιδάφειας τέχνης στην οδό Φωκίωνος
Νέγρη – κι αυτά όμως είχαν χαρακτήρα επικήδειο, προς τιμήν ενός δολοφονημένου …Στην
Ακρόπολη και στην περιοχή Φιλοπάππου οι σχεδιασμοί του αστικού δαπέδου από τον
Πικιώνη προσθέτουν μια όαση επιτηδευμένου εδάφους, αντί για την συνήθη Chalk Art με την μικρή
διάρκειά της. Σε όλη πάντως την επικράτεια δεν λείπουν – αν και είναι μικρές
και δυσδιάκριτες- κάποιες μορφές τέτοιας
τέχνης, όπως λόγου χάρη στην Κοζάνη, που
κατά κανόνα διακοσμούν σκάλες …Το νυχτερινό τοπίο εκπροσωπείται σε μεγάλο βαθμό
από τους προβληματισμούς του Θεόδωρου Κοντορήγα. Γενικά η Αθήνα είναι υποφωτισμένη,
πάσχει από το ημίφως αλλά και από τους ελαττωματικούς φωτισμούς που διαδέχονται
μικρές εστίες ζωηρού φωτός .……. Το ηχοτοπίο της Αθήνας παραμένει στην κατάσταση
του τυχαίου, αν εξαιρέσει κανείς τους θορύβους που «εξέχουν» και προκαλούν
ευθέως τους πολίτες. Τέλος υπάρχει η αναπόληση του φανταστικού, υπάρχει η
σουρεάλ τέχνη με αγνά φυσικά υλικά, που μετασχηματίζει κυρίως τη φαντασία των
ανθρώπων. Παραδείγματος χάρη στην έκθεση Future Athens
(2004), όπου εκτίθεται η ιδέα μιας φουτουριστικής πόλης, μετά τους Ολυμπιακούς
αγώνες, με τη σύζευξη της οικονομικής προοπτικής, της πολιτιστικής ταυτότητας,
της πολιτικής δυναμικής και της πολεοδομικής εξέλιξης.(34)
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Ο πολιτισμός,
είτε πρόκειται για «αυτοφυή» και ενεργητική παρέμβαση του λαϊκού παράγοντα, είτε πρόκειται για «λαϊκή κατανάλωση» του αλλότριου
πολιτιστικού έργου, είναι μια διαδικασία
απαραίτητη στη ζωή. Στη σημερινή Ελλάδα δε λείπουν οι προσπάθειες για την
δημιουργία ή την εμπέδωση ενός λαϊκού πολιτισμού .. Μια τέτοια προσπάθεια
εκθέτει «τις ρίζες και τα φτερά του λαϊκού πολιτισμού» : «Το «είναι», η ύπαρξη του κάθε
πολιτισμού, η ουσία του δηλαδή, είναι ο
λαϊκός πολιτισμός. Πολιτισμός προαιώνιος και καθ’αυτό ανθρώπινος, πολιτισμός με
υπέρμετρη ποιοτική αξία, αν συγκριθεί με όλους τους αντίστοιχους πολιτισμούς
εξουσίας/δύναμης/πολέμου.
Η κοινωνία δεν αλλάζει εύκολα. Αλλάζει
μόνο, όταν και όσο αλλάζουν οι άνθρωποι. «Φιλοκαλλούντες, λοιπόν,
μετ’ευτελείας», «ας ξυπνήσουμε τις μνήμες των λωτοφάγων», που ξέχασαν την
ομορφιά της ζωής και συναγελάζονται όλο και συχνότερα με την ασχήμια του
κέρδους. «Ας προσπαθήσουμε να συνοδέψουμε τη βλακεία στην τελευταία της
κατοικία» , που λέει και ο ποιητής….»(36)
Εννοείται πάντοτε ότι μιλάμε για τον Πολιτισμό που διακρίνεται
από τον «Πολιτισμό» των επιχρυσωμένων εμφανίσεων και των τρεχαγυρευοπουλικών νοημάτων : Είναι
μια διαδικασία που εδώ και τώρα «προπονεί» το άτομο σε υψηλότερους στόχους,
πέρα από τις ανάγκες της καθημερινής επιβίωσης . Που υπηρετεί τη διατήρηση ή και την ανάπλαση της αισθητικής του αστικού
χώρου, αλλά ταυτόχρονα υπεραμύνεται της γραφικότητας των νησιών και των ορεινών
περιοχών μας.
Είναι μια διαδικασία που -υπογείως
και υπεργείως – ως διαδικασία μεταμόρφωσης σπηλαίων( Paulete,
αισθητική διαχείριση σπηλαίων, facebbok 2.2.17 ) ή
διαχείρισης του υποθαλάσσιου χώρου (Ο Jason Decaire
Taylor που αναπτύσσει τις φιγούρες του
μέσα στο υγρό στοιχείο της Αγίας Νάπας στην Κύπρο, facebook,9.2.21) .
Κοντολογίς είναι ο Πολιτισμός που δεν είναι απλός συντηρητής αλλά προχωράει ένα βήμα μπροστά, προβαίνοντας σε αλλαγή της κατάστασης πραγμάτων σε ένα
μικρό κύκλο ανθρώπων, και μ’ αυτό τον τρόπο δουλεύοντας για την γενικότερη
αλλαγή..
Αυτό το πολιτισμό
φοβούνται οι εκπρόσωποι των καταπιεστικών τάξεων : Γι αυτό και τείνουν να τον «πατάξουν» με τα ελλειμματικά
και αόριστα δημιουργήματά τους ,που
κινούνται μεταξύ ασάφειας και
οπισθοδρομικού χάους…..
ΠΗΓΕΣ
1. Βασιλίκας
Σαριλάκη «Μπορεί να εκσυγχρονιστεί ο πολιτισμός στην Ελλάδα; Τι έργο έκανε η
Ρένα Δούρου»
http://theartnoise.blogspot.com/2019/05/francois-mitterand.html
2. Μπέρτολτ Μπρεχτ,
«Ποιήματα», σε μετάφραση Μάριου Πλωρίτη, εκδόσεις «Θεμέλιο»
3. Τάση Παπαϊωάννου, «Για τη μαστορική http://oikologein.blogspot.com/2019/06/blog-post_63.html
4. Οι καλλιτέχνες ενάντια
στο Μνημόνιο, http://www.nadiavalavani.gr/2012/04/blog-post.html
5 John Whitelegg: «Η ρύπανση του χρόνου», περιοδικό Ecologist, Ιούλιος 1993…
6. Gianni Toti, «Ο ελεύθερος χρόνος», εκδόσεις Μνήμη, Αθήνα 1982
7. Γιάννη Σχίζα, «Ο
άλλος τουρισμός», Εναλλακτικές Εκδόσεις /ΟΙΚΟΤΟΠΙΑ, Απρίλιος 1998 , Αθληνα
8. (http://oikonikipragmatikotita.blogspot.com/2019/06/blog-post_67.html «Ο Ρώσσος πρωθυπουργός προβλέπει μελλοντικά
4ημερη διάρκεια εργασίας»
9. Γιάννη Σχίζα, «Ο άλλος τουρισμός»
10. Δημήτρη
Κωνσταντακόπουλου , «Υπαρκτός Καπιταλισμός» : Δημογραφική κατάρρευση στην
Ανατολική Ευρώπη»
http://oikonikipragmatikotita.blogspot.com/2019/06/y.html
11. Αναστασίας Βούλγαρη, «Ο Δρόμος της
Αριστεράς»,«Η ντροπιαστική δίωξη του Κ.Γεωργουσόπουλου», https://edromos.gr/i-ntropiastiki-dioksi-tou-k-georgousopoulou/!
12.Μάνος
Ελευθερίου 23.7.18 ,
https://oikologein.blogspot.com/2018/07/m.html
13.ΑΝΙΜΑ,
Αρχέλων, ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Ελληνική Εταιρία
Προστασίας της Φύσης και Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, απόφαση 1.10.15
14. Διαμαρτυρία
Οικολογικών Οργανώσεων την 9.9.15
15. Τα ξύλινα σκάφη, σωρεία δημοσιεύσεων https://independentartsymposium.blogspot.com/p/ix-platforms-project-2019-https.html?fbclid=IwAR0bx2V5iD72T4x_4AhnJrCWCH1SYm4FdDMaRlXpc-xj8GEwTJnhso0fICM,
https://oikologein.blogspot.com/2019/03/blog-post_41.html Έντυπη Καθημερινή, Μαρίας Πουρνάρα
16. Ανακοίνωση «Ευρείας Επιτροπής για το Ελληνικό»
17.
Ανεμογεννήτριες :Σωρεία δημοσιευμάτων https://oikologein.blogspot.com/2019/01/blog-post_84.html . Γιάννη Σχίζα : «Για ένα κίνημα κατά των
ανεμογεννητριών χωρίς επισφαλή ιδεολογήματα»
Οι ανεμογεννήτριες και το τοπίο https://oikologein.blogspot.com/2018/10/blog-post_82.html
18. Σ αριλάκη ΕΜΣΤ. Βασιλίκας Σαριλάκη, «Κανένας Έλληνας δεν κάνει για
διευθυντής στο ΕΜΣΤ;» http://theartnoise.blogspot.com/2019/02/blog-post.html
19. Τουρισμός και τέχνη, δες Hans Magnus Enzensberger, “Πολιτική και πολιτισμός», κεφ. «Μια θεωρία για τον
τουρισμό»
20. Κοσμάς Βίδος «Πόσο τέχνη είναι η
μοντέρνα τέχνη;» https://www.protagon.gr/apopseis/editorial/44341389116-44341389116
21. Ηρώς Νικοπούλου, 14 Νοεμβρίου
2017
«Η Ηρώ Νικοπούλου για την Documenta : Από το «ready made” στην
πολιτική τέχνη και στην ενσωμάτωση της πολιτισμικής ετερότητας»
https://oikologein.blogspot.com/2017/11/documenta-ready-made.html
22.
Τουρισμός και Αμερική , Βασιλίκα Σαριλάκη, http://theartnoise.blogspot.com/2019/05/francois-mitterand.html
23. Θεοδώρα Τζήμου http://www.blog.gr/articles/1429086/THeodora-Tzimou-Kaneis-15-pragmata-tautoxrona-giati-prepei-na-epibioseis.html
24. Γιάννη Σχίζα , «Ο
καλλιτέχνης που δεν είναι αυλικός», ΑΥΓΗ, 14.1.17, https://oikologein.blogspot.com/2017/01/blog-post_16.html
25. ** Ατάκα του Γεωργίου Παπανδρέου εναντίον του Κων/νου Καραμανλή
26. «Τέχνη
αεροδρομίου» : Τσολιαδάκια, χωριατοπούλες, γλυπτά αρχαίων ,φτηνά εκθέματα κλπ.:
«Τέχνη» που εχρησιμοποιείτο για την προσέλκυση τουριστών ,ιδιαίτερα σε
μια πρώϊμη φάση του τουρισμού
27. Hans Magnus Enzenberger,
«Πολιτική και πολιτισμός», κεφ. για την «Πολυτέλεια»
28. Γιάννη
Σχίζα , «Η τέχνη ως παράγων μετασχηματισμού του αστικού περιβάλλοντος», http://gefira.gr/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%83/%CF%8C%CF%88%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CE%BE%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%B4%CE%B7/
29. Γκράφιτι
και πολιτική, Δημήτρης Θεοδόσης κ.ά , https://oikologein.blogspot.com/2019/06/blog-post_51.html
30. Ramon Ramone, σχόλιο επί
του κειμένου.
31. Γιάννη Σχίζα «Για τους πεζούς», http://www.avgi.gr/article/10811/9686977/gia-tous-pezous
32. Βουλγαρία : Mε το μηχάνημα ή τη διάταξη αυτή
παράγεται ήχος - αρκεί να φυσάει αέρας...Είναι κι αυτό ένα μέσο που
χρησιμοποιούν σε Βουλγαρικές πόλεις του Εύξεινου για να εμπλουτίζουν το αστικό
τοπίο
33. https://www.facebook.com/yiannis.schizas/posts/10219496472183648 Κύθνος
http://www.avgi.gr/article/10811/9686977/gia-tous-pezous Γιάννης Σχίζας, «Για τους πεζούς»
34. Έκθεση Future Athens, με συμμετοχή του Δημήτρη Τσουμπλέκα, Χρήστου Χωμενίδη,
Γιάννη Πανούση, Αμάντας Μιχαλοπούλου, Μέμου Φιλιππίδη κ. ά
Οικοτοπία , Ιανουάριος 2005
35 Πρόχειρος υπολογισμός πολιτιστικών πεπραγμένων ΣΥΡΙΖΑ από
υποψήφια βουλευτίνα
36. Συνέδριο που
οργανώθηκε με επιστημονικό υπεύθυνο τον
καθηγητή Καππόπουλο:
Οι
Ρίζες και τα Φτερά του Λαϊκού Πολιτισμού
Τεχνόπολη, 18 Οκτωβρίου 2017
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου